Laten we een ogenblik terugkeren naar het einde van de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen Europa in optimistische opbouw was en de landen over en weer elkaar vertrouwden, zo niet dat vertrouwen poogden te herstellen en versterken.

De vaders van Europa toentertijd spraken over ‘de ziel van Europa’. Zo zei Robert Schuman in 1958 tegen het eerste Europese parlement: ,,Alle landen van Europa zijn doordrongen van de christelijke cultuur. Zij is de ziel van Europa die men het moet teruggeven.” En elders: ,,Deze gezamenlijkheid moet en mag niet een economische en technische aangelegenheid blijven. Zij behoeft een ziel.”

De Italiaanse staatsman Alcide de Gasperi voegde daaraan toe: ,,Hoe moet men een Europa ontwerpen zonder rekening te houden met het christendom en geen acht te slaan op zijn broederlijke, sociale en humanitaire leer?”

In het begin van de jaren negentig, wanneer de economische eenwording groeit en de politieke eenwording aan het vorderen lijkt, komt opnieuw de roep om de ziel van Europa op de lippen van vooraanstaande politici uit Europa. Om werkelijk samen te geraken, ontbreekt het Europa aan een ziel.

Jacques Delors, destijds president van de Europese Commissie, zegt in 1992 in een rede, gehouden in de kathedraal van Straatsburg (sic): ,,Men moet Europa een ziel geven. [...] Als dat ons in de volgende tien jaren niet gelukt - een spiritualiteit, een betekenis, dan zullen wij de partij Europa hebben verloren.” Welke ziel? De christelijke ziel.  

Niet alleen rampspoed

Het wij-gevoel als Europeaan wordt alleen gevoed, wanneer wij onze gezamenlijke geschiedenis overwegen, onze gezamenlijke traditie. Is die traditie dan niet in hoofdzaak christelijk? Maar daarvan willen we niets meer weten. En heeft die geschiedenis niet oorlogen en andere ellende met zich meegebracht tot de spookgestalten van communisme en nazisme toe? Stellig.

Moeten we soms trots zijn op ons koloniale verleden? Neen, maar de koloniseringen hebben niet louter rampspoed gebracht. Juist in de gezamenlijke traditie van Europa heeft ons continent de rest van de wereld niet alleen slechts maar ook veel goeds geschonken.  

Waarom is de Europese idee zo leeg dan wel zo vol dat zij slechts universeel ideaal is en aldus abstract? Om het meest historisch eigene aan Europa te kunnen veronachtzamen en slechts in opperste vaagheid te benoemen. Om met zijn geschiedenis in enen zijn traditie uit te sluiten en af te sluiten en zo in verstikking op te sluiten om des te liever af te sterven als niet ter zake.  

Ongenoemd

De christelijke wortels van Europa blijven ongenoemd. En dat is paus Benedictus XVI in navolging van paus Johannes Paulus II een doorn in beide ogen. Europa is het thema dat telkens in zijn geschriften terugkeert. Zouden de wortels onbenoemd moeten blijven om de gevoelens van nietchristenen te ontzien? Maar het gaat om een historisch gegeven.

Moeten soms naast de ongelovigen met name de moslims worden ontzien? Moslims voelen zich veeleer beledigd door het cynisme van een secularistisch e cultuur die het eigen grondbeginsel verloochent. Of de joden? Hun wortels reiken voorbij aan Europa tot op de berg Sinaï. Niet het noemen van God beledigt anders-gelovigen, hen beledigt de poging de menselijke gemeenschap helemaal zonder God te construeren, aldus kardinaal Ratzinger in 2004.

De politiek-filosoof Jürgen Habermas betoogde in 1996 dat de normatieve grondbeginselen van de democratische, constitutionele staat niet religieus en niet metafysisch worden gerechtvaardigd.  Wat betekent dit alles? Politieke besluiten binnen een natie en tussen de naties dienen alleen het gevolg te zijn van louter verstandelijke debatten onder weglating van de bestaande volkskundige, taalkundige, godsdienstige en andere dergelijke verbindingen - onder uitbanning dus van al hetgeen een land organisch een natie doet zijn en zo te vergelijken met de mens die alleen om zijn verstandelijk vermogen het zou verdienen mens te heten.  

Scheiding van kerk en staat

Hier wreekt zich de doordrijving van de scheiding van kerk en staat die op zich juist is. Habermas beperkt zich hier in zijn denken tot louter positivisme en vernauwt mensen tot actoren die geen personen meer zijn. Is niet de menselijke persoon als waardig individu alvorens politiek te bedrijven een ethisch of ethischreligieus, of in Europa zelfs een veelal van oorsprong christelijk of door het christendom gevormd dan wel beïnvloed wezen?

Overigens houdt Habermas zich sinds het einde van de jaren negentig bezig met religieuze onderwerpen, zoals de invloed op het westerse denken van de zijde van de joodse gerechtigheid en het christelijke liefdesgebod.  De scheiding van kerk en staat - het moet tegenwoordig telkens opnieuw worden gezegd - beduidt geenszins dat een christen of een moslim in het publieke debat niet evenzeer voor zijn geloofsovertuiging zou kunnen uitkomen als als een liberaal of libertijn of socialist, een agnost of atheïst.

Godsdienst is niet alleen een particuliere aangelegenheid en niet minder openbaar dan tentoonstellingen, muziekuitvoeringen, voetbalwedstrijden en vakbondsvergaderingen.  Is een Europese identiteit mogelijk naast of boven de nationale, vraagt de Pools-Britse filosoof Leszek Kolakowski zich af.

De werkelijkheid van een Europese cultuur bestaat, concludeert hij, en het christendom is daarvan de kern - althans in de zin dat ondanks alle ellende het christelijke geloof drager is gebleken van grote intellectuele, artistieke en morele successen.  Het verenigde Europa is mogelijk, maar de markt alleen zal de ene gemeenschap geen gestalte kunnen geven.

Het geestelijke gemeengoed van Europa zou bestudeerd moeten worden en de kennis daaromtrent verspreid om zo het grotendeels verborgen Europese fundament te herontdekken.  Hoe de Europese cultuur, waarvan het christendom de ziel is, als fundament van ons continent in het heden op te vatten? Ruim en breed - met wijd open oog voor de historische ontwikkelingen.

Oude Europa

Het jodendom en de islam behoren tot de cultuur van het oude Europa, zoals ook de beide stromingen die in Noordwest-Europa in achting zijn gebleven: het humanisme en de verlichting.  In opiniërende kringen van het vaderland is de toon niet meer geseculariseerd.  Die is secularistisch geworden: het is dwaas om niet te zeggen achterlijk dat godsdienst nog invloed zou hebben op de maatschappij. Godsdienst als het oude opium van het volk van Marx dient slechts tot troost van de dommen. Secularisme bespot en belastert godsdienst.

Wat is geloof meer dan bijgeloof? Iets als sprookjes of magie of astrologie. Iets voor kinderen en minder bedeelden - minder verstandelijk bedeelden.  Wat in Amerika civil religion heet, gaat in Europa door voor bigotterie of kwezelarij, zo niet zelfs voor fundamentalisme.  

Het secularisme verwijdert Europa steeds meer uit zijn traditie en ontneemt Europa zo zijn fundament als gevolg waarvan Europa geen identiteit krijgt en tot werkelijke eenheid kan samengroeien op zo’n wijze dat burgers van een bepaald land zich ook Europese burgers voelen.  En de opiniërende kringen - niet minder hoog opgeleid dan de borst hoog gedragen?

Niet zo zeer de islam maar het christelijke en vooral het katholieke geloof veracht die élite.  Geloven is voor de simpelen moet de redenering zijn: moslims zijn amper of niet te redden maar christenen zouden beter moeten weten. Zijn zij nog steeds niet wereldwijs, hoewel zij - immers onze opinieleiders - daartoe toch onafgebroken lessen leren.Neen, deze weldenkenden vrezen niet de islam maar lijden te meer aan het christendom. Zij bekennen zich tot christofobie.

Vermakelijk

De schrijver Joost Zwagerman heeft in 2009 over dat verschijnsel enige vermakelijke opstellen in het licht gegeven. Zelf katholiek maar ervan weggegroeid, ervan bevrijd, ervan weggedwarreld, is hem rancune jegens de Kerk vreemd: ‘Het rabiate vóórwerk om van je geloof af te vallen was verricht - de troublemakers van de jaren zestig hadden ons bedje gespreid.’ (Sic)

Deze ‘conservatieve opiniemakers die van zichzelf raadselachtig genoeg denken dat ze progressief zijn’ - ‘afgevaardigden van de lelie-blanke intelligentia’ - ‘smalen over de christenen in de politiek en de media maar minachten moslims die aangeven geen moslim meer te willen zijn’ (toen ten aanzien van Ayaan Hirsi Ali).  Christofobie is correct. Islamofobie is incorrect. Althans in dergelijke kringen. Hoezo? ‘In tegenstelling tot christofobie is islamofobie volgens sommige gezanten van de culturele élite een omfloerst soort rascisme.’ Aldus de schrijver uit het Hollandse Alkmaar.

Waarom hem hier aangehaald? In dit verband om met een enkele gewaarwording van een ander aan te geven hoe anti-christelijk vooraanstaande opinieleiders van dit land zijn, terwijl zij nagenoeg geen of helemaal geen kennis hebben van christendom, Bijbel, Bible Belt of Moederkerk.  De mening gaat de kennis tegenwoordig met afstand vooruit.

Dat geldt ook voor menig opinieleider die zich rekent tot de élite. Niet gehinderd door kennis immers is het gemakkelijker alvast af te geven op iets wat zelfs geen journalistiek onderzoek klaarblijkelijk behoeft.  Huidige opinieleiders zijn vaak even onwetend als bevooroordeeld maar laten zich evengoed voorstaan op hun slim en meer nog scherp analyserend vermogen.  

Meer studeren

Het zou raadzaam zijn als de vaderlandse opinie-élite eens wat meer studeert en daarenboven niet alleen het direct ervaarbare en zichtbare als enige maatstaf van de werkelijkheid kiest en zo dan in enen de benauwende beperking van alleen de rede leert inzien.  Ik stel voor dat de vijandelijkheid jegens het christendom, die in het bijzonder de wereldwijde Rooms-Katholieke Kerk geldt, in kringen van opinieleiders een einde neemt.

Uiteraard bedoel ik niet dat misstanden waar dan ook niet aan de kaak gesteld moeten worden. Maar de Kerk - mijn Kerk - uitmaken zonder enige nuancering voor een ‘misdadig instituut’ en dergelijke, reikt niet verder dan het ongeïnformeerde niveau van een scheldpartij.  Laat die opinie-élite zich tevens herinneren dat althans de meesten van hen - of het hun nu aanstaat of niet - toch cultuur-christenen zijn.  Ook ongelovigen, agnosten, zelfs atheïsten zijn telgen van de Europese cultuur.

Het is als met kinderen jegens hun ouders. Een periode zich tegen hen afzetten kan behoren tot volwassenwording. Maar kinderen, die ook op den duur niet willen weten van hun ouders, zijn niet volwassen geworden.  

Publieke cynisme

Wereldwijd trekken de gelovigen van vooral de grote godsdiensten samen op tot bevordering van de vrede en tot handhaving van de moraal. Dat verdient ook in Nederland aanbeveling - tevens om in vereende kracht het hoofd te bieden aan het publieke cynisme en het maatschappelijke dédain jegens gelovigen.  Zich herinneren dat Europa in oorsprong een christelijke cultuur is, betekent zich bewust zijn van de bronnen waaruit die is voortgekomen - de Joodse Bijbel, de Griekse wijsbegeerte, het Romeinse recht.

Maar het betekent beslist ook de wijze waarop christenen met niet-christenen in Europa zijn omgegaan opdat niet meer kan geschieden wat niet op grond van het christendom maar wel uit naam van het christendom aan slechts, minderwaardigs en erger in het verleden is geschied. Laat het berouw daaromtrent voortaan ook deel uitmaken van de identiteit van dit continent, opdat Europa aan eenieder dierbaar is.  

Dit is een bewerking van het afscheidscollege dat prof. dr.  Antoine Bodar vandaag hield als hoogleraar Christendom, Cultuur en Media aan de faculteit Geesteswetenschappen in Tilburg.  Zijn leerstoel, die hij sinds juli 2006 bekleedde, was een initiatief van de Stichting Hieronymus, die beoogt het christelijk erfgoed in de wetenschappelijke wereld ook als factor van cultuur en media te bevorderen