Binnenvaartschepen glijden over het water van de Schiehaven. De laaghangende herfstzon schijnt fel door de grote ramen van het Nieuwe Maaskant-gebouw. Hier bevindt zich het Rotterdamse landschapsarchitectenbureau West 8. In een grote, open ruimte zitten her en der architecten zwijgzaam achter hun computers. Duidelijk hoorbaar voor iedereen is een geagiteerd overleg, dat in een hoek wordt gevoerd. De voertaal is Engels.

Er zijn grote problemen in Canada, vertelt oprichter Adriaan Geuze (51) even later. Vandaar de urgentie in de stemmen. Met een partnerbureau wordt in Toronto al jaren gewerkt aan een parkachtige overgang tussen de stad en een baai van Lake Ontario. Maar nu dreigt datzelfde bureau ,,uit elkaar te vallen”. Met alle, deels juridische, gevolgen van dien.

Op zijn smartphone komen de mailtjes hoorbaar binnen. Hij informeert tussendoor bij een collega met donkere kringen rond de ogen of deze een visum voor Rusland heeft weten te krijgen. Want in Sint Petersburg wordt in wedstrijdverband gewerkt aan een futuristische pier. Aan Geuze zelf wordt gevraagd of hij straks nog snel naar een maquette kan kijken. ,,Dan kan die weg.”

Competities

De wereld van de architectuur hangt van competities aan elkaar. West 8 won er talloze, sinds de opstart in 1987. ,,We hebben veel geluk gehad", zal Geuze daarover zeggen. In Nederland werd het bureau bekend met het Schouwburgplein in Rotterdam en een stedenbouwplan voor de eilanden Borneo en Sporenburg in het oostelijk havengebied in Amsterdam.

Maar Geuze & co gaan vaker nog de grens over. Er wordt en werd gewerkt aan parken op Mallorca, in Madrid, in Barcelona en Londen. Een paar jaar geleden werd een al even groot project binnengehaald: de herziening van Governors Island, het eiland dat uitkijkt op de skyline van Manhattan, New York.

Alles goed en wel. Maar Geuze, die West 8 oprichtte toen hij 26 was, raakt vooral bevlogen als hij over het Nederlandse landschap praat: de polders, de dijken, de landwinning. Hij is een pleitbezorger, in navolging van de in 1945 overleden natuurbeschermer Jac P. Thijsse. Eeuwenlang veroverden de Nederlanders land op de zee. Dat is onze identiteit. Maar volgens Geuze verandert vooral Zuid-Holland de laatste decennnia in rap tempo in één grote stad. De babyboomers hebben de ruimtelijke ordening te grabbel gegooid, zegt hij.

Spelevaren en klooien

De jeugd van Geuze, geboren in Dordrecht, is cruciaal. ,,Ik woonde in een gebied waar je eindeloos kon spelevaren en klooien met bootjes: in de grienden, in de Biesbosch, in het wantij, over de Maas. Dat is je wereld. En op een of andere manier was ik op jonge leeftijd al geïnteresseerd in het landschap en het fenomeen landschapsarchitectuur. Ik wist op mijn dertiende al wat ik wilde worden.”

,,Mijn grootvader was een soort Zeeuw, hij kwam van het eiland Tholen. Hij was heel erg muzikaal en speelde orgel in de kerk: Bach. Het andere was dat hij een soort Zeeuwse opvatting had over de dijk. De dijk moet ten koste van alles schoon en veilig en hoog zijn. Hij is, na een periode in Zeeland, gaan werken voor het hoogheemraadschap van de Lopikerwaard.''
 
,,Hij kreeg een hele belangrijke dijk van de Lek onder zijn verantwoordelijkheid. In de vooroorlogse situatie was de Lekdijk de belangrijkste te verdedigen lijn. Bij hoog water in de Rijn zou het hele Rijnland, in het westen van Nederland, onder water lopen. Dus mijn opa’s wereld was ook heel romantisch: Bach en de dijk, dat was één ding. Hij had bijna een barokke relatie met de dijk. Ik ben heel erg veel bij mijn opa geweest, en ik ben door hem beïnvloed. Het was een hele lieve opa, naar wie ik ook vernoemd ben.”

Iedereen gelijk

,,Kijk, ik ben landschapsarchitect. Ik ben bezeten van de schoonheid van het Nederlandse cultuurlandschap. Dat is ver, vér in de wereld bekend. Waar de Zwitsers de Alpen hebben, hebben de Nederlanders het landschap. Het landschap heeft ons gemaakt. Nederland ís het landschap. Onze cultuur is ontsproten uit de waterschappen: onze vroege democratie, onze maatschappelijke ordening.''
 
,,In de feodale tijd gingen Nederlanders polders bouwen: ze bouwden de horizon, maar niet de hoge kathedralen. Wat bezielde die mensen? Dat is wel iets fascinerends. Want daaruit kwam ook een besef van gelijkheid, een neiging tot soberheid en hard werken. De opvatting dat in Nederland iedereen gelijk is, dat wij in staat zijn onszelf een wereld te maken, dat je zélf naar God kunt kijken, dat een priester je de Bijbel niet hoeft uit te leggen, omdat je zélf de Bijbel kunt lezen -dat zijn hele fundamentele Nederlandse opvattingen.”

,,Stel je voor: jij bent Zwitser. En nu besluit men de Alpen op te heffen. Jij weet van niks, want jij bent bezig met je woonerf, met je baan, met je levensverzekering, met de onzinnige dingen van het leven. Jij zegt dan: ik kan me niet voorstellen dat dat gebeurt. Maar dát is nou precies wat er aan de gang is in Nederland. Het Nederlandse landschap, waaruit wij cultureel zijn ontstaan, verdwijnt. Het verdwijnt uit onze perceptie, het verdwijnt uit ons zichtsveld en het verdwijnt letterlijk. Als je vijf jaar geleden van Den Haag naar Gouda reed, zag je koeien links en rechts. Als je nu van Gouda naar Den Haag rijdt, zie je kassen, bedrijventerreinen en geluidswallen. In vier jaar tijd is 35 kilometer polderlandschap verdwenen.”

IKEA-bord

,,Dat tempo is ongekend. Daar gaan wij een hoge prijs voor betalen. Want er komen hele generaties die geen relatie hebben met het landschap. Maar waar dan wel mee? Wat je nu ziet, is dat de plek waar je woont en waar je bij hoort, waar je wellicht je mentale anker aan ontleent, voor hele grote groepen Nederlanders verdwijnt. De plek waar je bij hoort is een anonieme afslag bij een IKEA-bord of een McDonald’s. Dan is er geen mogelijkheid om een dieper engagement te hebben met de fysieke omgeving.”

,,Domme verstedelijking”, noemt Geuze wat in vooral Zuid-Holland aan de gang is. ,,Terwijl de Nederlanders van het landschap houden, van fietsen en schaatsen, valt hun cultuurlandschap ten prooi aan argeloosheid, aan behekste gedeputeerden en slecht ingelichte wethouders.” In het buitenland gaat dat heel anders. ,,München verstedelijkt ook, maar als je in München de stad uitrijdt, is daar een snoeischerpe lijn. Dan krijg je het platteland en zie je de Alpen. Die zijn tachtig tot honderd kilometer ver weg, maar je ziet ze.''
 
,,Maar als je uit onze steden weggaat, kom je er niet uit. Als je Leiden uit rijdt, ben je voorbij Dordrecht pas uit Leiden. En zo’n stad kennen we: Los Angeles is ook zo. Maar hebben jij en ik ooit de afspraak gehoord dat wij in de ruimtelijke ordening besloten hebben dat Nederland een stad wordt die niet meer ophoudt? Ik heb dat nooit meegekregen. Er wordt altijd gesproken over groen, over contact met het landschap, over openbaar vervoer. Maar goed, de werkelijkheid is anders.”

Kick

Als zijn vrouw hem niet tegenhield, zou Geuze direct naar Friesland of Zeeland verhuizen. ,,Friesland is voor mij het mooiste landschap. Domweg omdat je vooral in zuidwest-Friesland - mijn moeder komt uit Sneek - een landschap hebt met een weidsheid die geweldig is. Met een prachtige lucht van de oceaan, de Waddenzee. Je hebt daar geen laanbeplanting. Alleen de dorpjes en erfen zijn beplant. Alles zit daar in een kosmische ruimte. Als je ergens op een weg staat of in een weiland, dan strekt de ruimte zich uit tot de hemel, tot de horizon. Daar krijg ik een enorme kick van. Sensationele kwaliteit.”

Is Adriaan Geuze zelf de 21e-eeuwse Jac P. Thijse, de man die de Nederlanders wakker schudt. Of niet? ,,Nee, ik ben daarin niet zo idealistisch als jij denkt. Ik heb er een hard hoofd in. Ik verander geen bal. Mijn invloed is nul. Ik zie het allemaal nogal simpel. Blijkbaar zijn te veel mensen het contact met hun landschap al kwijt.''

Maar zijn internationaal vermaarde architectenbureau moet toch een breekijzer voor zijn visioenen zijn? Op dat punt aangekomen, komt een doorvoeld pleidooi van drie kwartier tot rust. ,,Dat staat er los van. Kijk, wij hebben een bureau, en dat is een groot goed. We werken internationaal, en altijd in opdracht van een klant die iets concreets wil. Wij hebben een missie en een bepaalde richting. Maar het is iets anders dat ik een zekere verantwoordelijkheid voel om na te denken en te praten over de lotgevallen van het Nederlandse landschap, en met name het polderlandschap. Daar publiceer ik over, daar schrijf ik over, maar dat is een heel ander ding.”

Tot zijn spijt weliswaar. ,,Het komt zelden voor dat mijn ideeen en het werk van West 8 in een project samenkomen. Helaas. Ik zou dat wel willen, maar kennelijk is dat niet zo eenvoudig. Misschien profileren wij ons niet goed. Of mijn verhaal klopt niet.” Dat klinkt als een nederlaag. Maar zo ziet Geuze dat niet. ,,Je zit nu tegenover iemand die daar niet onder lijdt, zoals je ziet.”

Rock 'n roll

Uiteindelijk wil Geuze vooral ‘spelevaren’ in de natuur, precies zoals hij dat als jongen deed. Zo moest en zou hij per se na zijn studie een eigen bureau beginnen. Onder een baas werken: geen optie. ,,Ik zag een eigen bedrijf als het hebben van een bandje. Het was rock ’n roll. Dit moest gebeuren, zelfs ten koste van alles. Dat is flair, energie en lust. En van het een komt het ander. Je hebt een beetje mazzel, je krijgt een prijs hier en een onderscheiding daar, de Prix de Rome. Zo gíng het gewoon. Als je erin vliegt, en echt hard werkt -dat deden we, we werkten héél erg had -dan kun je wel wat werk verzetten, hoor.”

,,Nou, weet je, Jan Wolkers heeft dat heel leuk gezegd: het mensenleven is een tapijtrol. Je kunt hem hooguit uitrollen. Dat is een heel deterministische opvatting over de mens, een Duits-romantische opvatting ook, maar ik denk dat dat wel waar is. Je wordt gevormd door heel veel dingen. Samen met je karakter vormen die een tapijtrol. Die kun je ver of minder ver uitrollen, maar je kunt niet de bocht om. Dat is een mooie metafoor voor hoe ik dat ook ervaar.”

Is hij verbaasd over wat hij bereikt heeft? ,,O, nee. Ik heb een ontzéttend langzaam vak. Je wordt er gek van. Wij waren onlangs weer bezig met Park Leidsche Rijk, voor een opdrachtgeversprijs van het ministerie. En toen realiseerde ik me dat we daar al zestien jaar mee bezig zijn. En we zijn al zeventien jaar bezig met een heel klein, anderhalf hectare, park in Londen. Dat is toch niet te geloven? Zeventien jaar, dat je denkt: kan dat eindelijk eens van de plank af? Weg ermee, van mijn bureau.”

Alle prestige ten spijt; morgen zou Geuze even lief bij een klein architectenbureau werken. ,,Je moet naar jezelf kijken: ontwikkel je jezelf? Er is een aantal dingen waar je je energie in stopt: in je gezin, je werk, een aantal collega’s. Je hebt ambities, en daar ben je mee bezig. Maar of dat klein-of grootschalig is, nationaal of internationaal, dat maakt niet uit.”

Vijf Terschellingen

,,De belangrijkste dingen zijn je gezondheid en je familie”, zegt Geuze vroom. ,,De rest is bijzaak.” Maar direct na die uitspraak ontbrandt zijn ambitie alweer. ,,Wat is jouw rock ’n roll? Ik zou voor mijzelf zeggen: ik zal niet slapen voordat Nederland een groter landoppervlak heeft en stukken Noordzee ingepolderd en opgespoten zijn. Zodat de stedelijke mens niet naar één Terschelling, maar naar vijf Terschellingen kan. Waar mensen aan de stad kunnen ontsnappen, de zee kunnen zien, van de horizon kunnen genieten.”

,,Dat is bloedserieus. Als het aan mij zou liggen, zou de oppervlakte van Nederland verdubbelen. Ik zeg het nog een keer: verdúbbelen. Nederland is een propvol land, je wordt gék van de mensen. We zijn een krankzinnig overbevolkt land. Het is een wonder dat dat goed gaat. Mensen snakken naar ruimte: voor een tuintje, om met een hondje te rennen. Wij doen daar niks aan. De ruimtelijke ordening en de perspectieven zijn recent afgeschaft. Voor het eerst sinds 1100 zijn wij een volk zonder toekomst.”