Arnold Heertje: ,,De huidige crisis laat steeds meer mensen inzien dat we niet op de zelfde weg kunnen doorgaan.” Foto: ANP

De crisis biedt ons grote kansen, vindt econoom prof. dr. Arnold Heertje (1934). ,,Er is weinig vertrouwen bij de consumenten. Daardoor besteden ze minder, hebben ze minder schulden en sparen ze meer. Veel economen vinden dit ongunstig, want als er minder wordt gekocht, hebben bedrijven minder afzet en neemt de werkloosheid toe, zo luidt de redenering.

Maar ik kijk er heel anders tegenaan. De vraag is: wat gaan we doen met al die miljarden die er op dit moment worden gespaard? Als we dit geld zouden investeren in duurzaamheid in plaats van in luxueus consumeren zal de toename van de welvaart van mensen ook heel groot zijn. En veel hoeven we er met elkaar niet om te laten. Bijvoorbeeld twee keer per jaar op vakantie in plaats van drie keer en wat minder vaak nieuwe dure schoenen kopen.”

Wanneer de besparingen worden geïnvesteerd in zaken als renovatie van huizen, waardoor die energievriendelijker worden, of in bijvoorbeeld de ontwikkeling van duurzame energie, watermanagement, klimaatmaatregelen en geluidshinder verdienen we daar niet alleen met elkaar aan, maar krijgen we ook een betere, leefbaardere samenleving, vindt Heertje.

Faciliteren

Voorwaarde is dat dit door de overheid wordt gefaciliteerd. Heertje kan zich opwinden over de houding van de Nederlandse overheid als het gaat om het bevorderen van een duurzame samenleving. ,,De redenering is nu: eerst de crisis oplossen en dan verder werken aan duurzaamheid. Daarbij gaat men voorbij aan het feit dat het inzetten op duurzaamheid juist het voertuig van economisch herstel kan zijn.”

Hele generaties middelbare scholieren kennen Heertje van zijn lesboek De kern van de economie. Daarnaast is hij een spraakmakend en kritisch lid van de Partij van de Arbeid.

Hij zit in de commissie van aanbeveling van de vereniging Beter Onderwijs Nederland, die streeft naar beter vakinhoudelijk onderwijs en algemene vorming. Ook heeft hij zich gekeerd tegen grote projecten als de Betuwelijn en de Amsterdamse Noord-Zuidlijn, met name omdat de plannenmakerij volgens hem was gebaseerd op te weinig expertise en/of ondeugdelijke financiering.

Overexpansie

De achtergrond van de huidige economische crisis is aan een kant betrekkelijk eenvoudig, zegt Heertje. ,,Overal heerste de gedachte dat de bomen tot in de hemel groeiden, dat er tijdperk van permanente groei in kwantitatieve zin was aangebroken.

Als gevolg van deze misvatting werden enorme schulden gemaakt, door overheden, gezinnen en bedrijven. Die zouden dankzij de groei in de toekomst makkelijk kunnen worden betaald. En de banken waren heel flexibel in het verstrekken van leningen. Er ontstond een overexpansie die ook nog eens werd versterkt door de wereldwijde economische en financiële verbondenheid.”

,,Bij dit alles – en dat is wat mij betreft het belangrijkste – trad een effect op dat ik ‘dehumanisering’ noem. In het streven naar kwantitatieve groei verdwenen de mensen uit het beeld. Dat is te zien in bijna alle vlakken van de samenleving. Er werd verzuimd te kijken naar wat goed is voor mensen.

Bijvoorbeeld als het gaat om het verstrekken van hypotheken. Die horen bedoeld te zijn voor huizen waarin mensen wonen, maar ze werden handelswaar voor banken. Hypotheken werden in bundels bij elkaar gebracht en wereldwijd verhandeld, zodat bijvoorbeeld een bank in Tokio hypotheken in bezit had van mensen in Washington. De relatie tussen bank en cliënt was totaal verdwenen. De klant wist niets van zijn bank en de bank niets van zijn klant.”

Verspilling

Deze trend van dehumanisering is de afgelopen jaren op allerlei terreinen te zien geweest. ,,Neem de zorgsector waar de managers en de protocollen heersen, waar de behandeling ondergeschikt is geraakt aan financieringsdoelstellingen. Hetzelfde geldt voor het onderwijs waar het streven naar geld en grote conglomeraten de boventoon voerde.

Kijk naar de woningcorporaties, die niet meer de huisvesting van mensen hoog in het vaandel hebben staan, maar het streven naar winst met risicovolle derivaten. Gemeenten die als projectontwikkelaar honderden hectares grond hebben aangekocht om er aan te kunnen verdienen met geld dat ook anders had kunnen worden benut.

Bij al deze zaken is de mens uit het oog verloren en speelden fraude, corruptie en oplichting een belangrijke rol, gepaard met enorme verspilling. Nu wordt dit gelukkig allemaal blootgelegd en kan iedereen zien wat er de laatste jaren is gebeurd.”

Schaarse goederen

Heertje staat op het standpunt dat in veel gevallen de vrije markt niet altijd goed werkt als het gaat om de verdeling van schaarse goederen. ,,Het gaat erom dat er gecoördineerde vrijheid is. Stel er zijn 200 gasten voor een koud buffet. Als je in dit geval de vrijheid niet coördineert, zal ieder individu de persoonlijke afweging maken om zo snel mogelijk naar de tafels te lopen om voedsel te pakken.

Dan is de kans namelijk het grootst dat je wat te eten krijgt. Het gevolg van dit gedrag is dat er grote chaos ontstaat met ellebogenwerk en andere ruzie-achtige ellende. Daarom staat er meestal iemand op die om de beurt, per tafel, een groepje mensen langs het buffet laat gaan. Dat is gecoördineerde vrijheid.”

,,Een ander voorbeeld. Mannen hebben de neiging de wc niet helemaal schoon achter te laten als ze hebben geplast. Dat vindt iedereen eigenlijk ongewenst, toch gebeurt het. Nu kun je een ME’er op elk toilet neerzetten die toezicht houdt en overtreders tot de orde roept, maar dan krijg je ongewenste dwangsituaties.

Er zijn veel slimmere manieren, bijvoorbeeld het geschilderde vliegje in de toiletpot, waardoor er beter wordt gericht tijdens het plassen. Ook dit is een manier om vrijheid te coördineren, zonder dwang, maar heel slim. We moeten in Nederland veel meer nadenken over slimme manieren om de manier waarop we met elkaar omgaan te verbeteren.”

Vrijheid coördineren

En daarbij heeft het niet veel zin de inborst van mensen te proberen te veranderen, vindt Heertje. ,,Er wordt vaak gezegd dat mensen niet te vertrouwen zijn of slecht, maar dit is een benadering die niet productief is. We proberen al drieduizend jaar mensen te veranderen, maar dat heeft tot niets geleid. Van belang is dat we mensen zo ver krijgen dat ze doen alsof ze eerlijk, integer en betrouwbaar zijn.

Dat kun je voor elkaar krijgen door veel meer na te denken over lichte, haast ludieke manieren om de vrijheid te coördineren. Over de meeste maatschappelijke doelen is de overgrote meerderheid van de mensen het wel eens. Als we nu nog een goede architectuur bedenken om dat in onze samenleving voor elkaar te krijgen, dan zijn we een end op weg om deze doelen ook te bereiken.

De mensen, iedereen met zijn of haar eigen deskundigheden, moeten het zelf doen. De overheid kan dat niet, daarvoor ontbreekt haar de kennis. De overheid moet faciliteren, het mogelijk maken dat het kan gebeuren.”

Organen

De toekenning van de Nobelprijs voor de Economie van dit jaar laat volgens Heertje zien dat er in de economische wetenschap hard wordt nagedacht over de verdeling van schaarse goederen, zonder dat de prijs een rol speelt. De Amerikanen Alvin Roth en Lloyd Shapley gebruiken de wiskundige speltheorie om tot aanvaardbare verdelingen te komen van schaarse goederen, bijvoorbeeld organen, buiten de markt om.

,,Een geweldige keuze om hen de Nobelprijs toe te kennen. Zij geven oplossingen voor ernstige maatschappelijke problemen, zonder dat de prijs optreedt als scherprechter”, zegt Heertje.

Economische wetenschap

De ontdekkingen van Roth en Shapley laten zien dat de economische wetenschap op dit moment zeer vitaal is. Heertje is het dan ook absoluut niet eens met de kritiek als zouden economen de huidige crisis niet hebben zien aankomen. ,,Er is vóór de crisis talloze malen gewaarschuwd voor monetaire expansie door vele economen, maar bewindslieden en andere beslissers hebben deze waarschuwingen willens en wetens in de wind geslagen.

Dat gold bijvoorbeeld ook voor Griekenland, dat adviezen heeft genegeerd en de boel heeft belazerd. Je kunt economen niet verantwoordelijk houden voor wat beleidsmakers doen. Als je dat doet, kun je evengoed natuurkundigen de schuld geven van het gebruik van de atoombom.”

,,Wel is het zo dat economen zich bewust moeten zijn van de beperkingen van de modellen die ze gebruiken. De modellen geven inzicht in hoe bepaalde mechanismen werken en laten trends zien, maar de hele werkelijkheid kun je nooit vangen in een model. Economie is een aspectwetenschap. Het behandelt hoe schaarse goederen worden verdeeld. In de werkelijkheid spelen in de wereld ook vele andere factoren van sociologische en psychologische aard een rol.

Economen kunnen daarom nooit zulke strakke voorspellingen doen als bijvoorbeeld natuurkundigen op het terrein van de mechanica of scheikundigen op het gebied van de chemie. Het is al een enorme klus om de zwaarte van de variabelen in een economisch model in te schatten, laat staan voorspellingen te doen. Maar dat laat onverlet dat vele economen op basis van hun wetenschappelijke kennis waarschuwingen hebben geuit voordat de crisis uitbrak.”

Groot optimisme

De emeritus-hoogleraar ziet de toekomst met groot optimisme tegemoet. ,,De huidige crisis laat steeds meer mensen inzien dat we niet op de zelfde weg kunnen doorgaan. Ik ben ervan overtuigd dat de bijl aan de wortel van de dehumanisering is gelegd. Je ziet het overal om je heen. Mensen willen niet meer afhankelijk zijn van grote conglomeraten, bijvoorbeeld op het gebied van energievoorziening waar je wordt afgescheept als je een hulpvraag hebt.

Mensen gaan veel meer met elkaar hun eigen energievoorziening regelen, afgestemd op de menselijke maat, bijvoorbeeld door met een groepje een coöperatie voor zonne-energie op te zetten. En zo zijn er talloze andere voorbeelden te noemen, waarmee stukje bij beetje de samenleving menselijker en leefbaarder zal worden.”

Aanstaande dinsdag vindt onder de titel ‘Lessen in de crisis’ de eerste van drie debatavonden plaats in Tresoar in Leeuwarden, deze keer met prof. dr. Arnold Heertje. Bezoekers krijgen zijn boek Echte economie Deel twee en drie van de serie worden gehouden op 13 november 2012 met ontwikkelingseconoom Roelf Haan en 12 februari 2013 dr. Wim Boonstra, chef-econoom van de Rabobank in Utrecht.