Zakken rijst in een opslag in het Filippijnse Manilla. Bert Buizer stelt dat intensieve landbouw al veel problemen heeft veroorzaakt en daarom niet de oplossing is voor het wereldvoedselprobleem. Foto: EPA

Fresco staat hoog aangeschreven maar zet met haar recente uitlatingen mensen op het verkeerde been. Vanuit verschillende richtingen, zoals vanuit de milieubeweging, ontwikkelingssamenwerking, gezondheidsinstellingen en de biologische sectoren krijgt zij nu veel kritiek. Ook van mij.

Cassave

Een van de stellingen van Fresco is, dat biologische landbouw de wereld niet kan voeden. Hoe kan zij dat beweren als heel veel landbouwgrond in de afgelopen decennia door oneigenlijk gebruik volgens conventionele productiemethoden - te zware machines, eenzijdige bemesting met kunstmest, etc. - is geërodeerd en alleen met hoge inputkosten (kunstmest, chemie, beregening) productief kan worden gehouden?

Tegelijk wordt ten behoeve van de moderne intensieve veehouderij tapioca ingevoerd, waardoor ook in Afrika gronden worden uitgeput. We hebben het dan over het gewas cassave, waarop Louise Fresco destijds gepromoveerd is. Dit gewas, een soort heester, levert tapioca op dat onder andere in Nederland veelvuldig wordt gebruikt als goedkoop energierijk varkensvoer.

Cassave wordt in Afrika ook wel het gewas van de armen genoemd. Het doet het goed op wat armere en droogtegevoelige grond en wordt veelal aan het einde van de rotatie geteeld als de vruchtbaarheid van de grond op het laagste niveau is.

Het gewas blijft daar dan een paar jaar, zodat het met zijn diepe wortels de nutriënten uit de diepere grondlagen kan benutten. De mensen steken ook regelmatig - nadat ze wat cassavewortels geoogst hebben - stekken van hetzelfde gewas in de grond. Die groeien dan weer uit tot een plant.

Energiebron

Voor de bevolking is de cassavewortel nog steeds een belangrijke bron van energie. In Kameroen bijvoorbeeld gebruiken ze de tapioca ook als tussendoortje, soms met wat suiker of wat citroen. De betergestelden eten het ook wel samen met wat pinda’s.

Cassave is dus een belangrijk gewas voor de Afrikaanse bevolking. Maar hoe krijg je de bodemvruchtbaarheid na dit gewas weer op peil? Het gewas kan de grond immers behoorlijk leegtrekken. Onze massale invoer van tapioca via de Rotterdamse haven is dus mede debet aan de uitputting van landbouwgrond in Afrika. Ik ben eigenlijk wel benieuwd wat Fresco er destijds toe heeft gebracht om op dit gewas te promoveren.

Negen miljard monden

In een uitzending op de Duitse televisie van 16 oktober jongstleden praatten Ibrahima Coulibaly, een boerenleider van de CNOP in Mali, een Duitse biologische boer, een Duitse vertegenwoordiger van boerenbelangen in Brussel, een Franse tropische landbouwingenieur en de Franse journaliste Marie-Monique Robin over de stelling: bio kan negen miljard mensen in de wereld voeden. Op de vertegenwoordiger uit Brussel na kon iedereen die stelling onderschrijven.

Maar dan moet volgens de Afrikaanse boerenleider Coulibaly het boer zijn weer waarde worden gegeven en moeten de jonge boer en boerin zekerheid krijgen als het gaat om het eigendomsrecht (het zogenaamde ‘titre foncier’) van zijn of haar grond. Pas dan zal de boer namelijk in de grond willen investeren. Dit is in veel Afrikaanse landen nog in de lokale of familiale sfeer geregeld.

Dat is echter niet altijd voldoende en rechtsgeldig. Coulibaly: ,,Tegenwoordig worden de boeren van de beste gronden verjaagd voor een grote exploitant.” In zijn ogen heeft niet de politiek de macht, maar het grootkapitaal en wordt er veel gelobbyd. Ook de FAO (Voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties, red.) wordt daar volgens hem door beïnvloed.

De belangrijkste conclusies in de uitzending waren: ,,Ja, de biologische landbouw kan negen miljard mensen voeden. Maar stel daarvoor de ‘kleine’ boer in Afrika weer centraal en laat hem/haar telen voor de eigen regio. En stop met (gesubsidieerd) exporteren van overschotten uit Europa en de VS.”

Miskenning biodioversiteit

Zelf heb ik zeven jaar in de Afrikaanse landbouw gewerkt en ik ben het eens met de stelling dat biologische landbouw negen miljard mensen in de wereld kan voeden. Want met biologische landbouw wordt de bodem weer levend en gezond en krijgt ook de biodiversiteit meer kans.

Daarmee wil ik niet beweren dat andere vormen van duurzame landbouw of integratie daarvan niet goed zouden kunnen zijn. Er zijn meerdere wegen naar Rome. Maar de theorie die Fresco de laatste tijd verkondigt en waaruit zij kennelijk haar optimisme put, klopt in meerdere opzichten gewoon niet.

Daarmee heeft zij als invloedrijke wetenschapper nieuwe problemen gecreëerd, zoals de berusting en het behoud van de huidige krachtsverhoudingen, het miskennen van de belangen van kleine boeren in zuidelijk Afrika en de miskenning van het belang van de biodiversiteit. Kleinschalige landbouw ligt in zuidelijke landen veel meer voor de hand.

Dat zal ook niet zo maar een-twee-drie veranderen. Al was het alleen al omdat financiering in de landbouw daar vaak heel moeilijk is. En als die al mogelijk is, dan met rente van soms meer dan 20 procent. Nou, dat brengt ook bij ons geen boer op.

Stadslandbouw

Hier kennen we kleinschalige land- en tuinbouw tegenwoordig ook wel in de vorm van stadslandbouw, met daktuinbouw bijvoorbeeld. De groeiende belangstelling hiervoor in de hele wereld zou misschien benut kunnen worden als opmaat voor het bevorderen van meer kleinschalige landbouw.

Door ervoor te zorgen dat land- en tuinbouw voor meer mensen een aantrekkelijke manier van leven wordt, kan daarmee mogelijk ook de vervreemding van de voedselproductie enigszins een halt worden toegeroepen. En aan de kaalslag van de biodiversiteit, het schaarser wordende schone zoetwater en de uitputting van fosfaat en andere grondstoffen.

Bertus Buizer is directeur van Buizer Advies in Leeuwarden dat adviseert op het gebied van duurzame landbouw en energie.