Sommige vormen van duurzame economie zijn al oud. Tweedehandsboekenmarkten bijvoorbeeld, zoals deze in Dordrecht. Foto: ANP Robert Vos

Wat vindt u zelf eigenlijk de beste typering? Levenskunst of drama?

“Ik denk het eerst aan levenskunst. Om twee redenen: er is levenskunst voor nodig om te kunnen versoberen. Je moet er de juiste kennis en attitude voor hebben. Anderzijds leidt versoberen ook tot meer kwaliteit van leven, tot levenskunst. Je gaat anders in het leven staan, nadenken over het belang van geld en spullen, het vergroot je vaardigheden op veel terreinen, je doet kennis op.”

Bent u zelf tot versobering gedwongen of hebt u ervoor gekozen?

“Het was een combinatie van beide. Ruim twaalf jaar geleden heb ik een carrièreswitch gemaakt. Ik werkte bij een grote ontwikkelingsorganisatie en was bezig met een mission impossible: een project dat om politieke redenen niet mocht lukken. Ik ben toen gestopt, ik was uitgeput en besloot me niet meer met regeringen en grote platforms bezig te houden maar me in te gaan zetten voor duurzaam leven op microniveau: als leefstijl.

Versobering was ook een keuze: ik koos ervoor geen uitkering te ontvangen, met als gevolg dat ik het met minder geld moest doen. Ik had een andere goed verdienende baan kunnen nemen maar ook dat heb ik niet gedaan.”

Versoberen is toch slecht voor de economie: als consumenten weinig kopen, gaan producenten over de kop.

“Ik ken die tegenwerping. Ik vind ook dat geld moet rollen, maar dan wel de goede kant op. De crisis is ontstaan door overmatig consumeren. Het moet naar een duurzame economie toe. Het cradle-to-cradle-principe vind ik heel goed; een gesloten cirkel van duurzame productie en verbruik.”

Wat zijn eigenlijk de grootste vijanden van duurzaamheid?

“Allereerst de alom tegenwoordige reclame, het aanjagen van consumptie. Het brengt je ook buiten jezelf: het is moeilijker je eigen plan te trekken. Dan heb je nog de haast en de tijdsdruk die ervoor zorgt dat mensen onrustig zijn, sneller emotioneel en geneigd snel iets te kopen. Gebrek aan kennis is ook een belangrijke.

Ik sprak pas iemand die ooit huishoudkunde gaf; dat vak is afgeschaft, evenals persoonlijke financiën en babyverzorging. Jonge mensen leerden zo onderdelen van levenskunst. Die kennis verdwijnt, met als gevolg dat een jonge moeder denkt nu dat danoontjes of liga’s goed zijn voor haar baby. Dat gebrek aan kennis wordt commercieel ingevuld.

Mensen kopen problemen af, omdat ze niet weten wat ze er zelf aan kunnen doen. Als je een vlek op het tapijt hebt koop je een potje waar een middel ertegen inzit. Maar als je weet dat je met groene zeep een vloer kunt schoonmaken, dan kun je het zelf. Dat is ook vaak duurzamer, want veel schoonmaakmiddelen bevatten chemische stoffen.” 

Stel, je koopt fairtrade producten die je tot op de bodem gebruikt, je hebt zonnepanelen op je dak en je houdt je eigen energieverbruik in de gaten. Wat kun je dan nog meer doen aan versobering?

“Je kunt nog ontzettend veel meer doen. Schulden afbetalen, kiezen voor biologische producten, je spullen goed verzorgen en opgebruiken. Niets verspillen.”

Kan het ook een obsessie worden?

“Ja, ik heb mensen ontmoet die heel fanatiek werden. Maar dat is een karaktereigenschap, dat kom je overal tegen. In de wetenschap heb je dat fanatisme ook. We hebben natuurlijk het afschrikwekkende voorbeeld van Scrooge, de vrek, die zichzelf en anderen alles ontzegt. Dat is een ziekte, dan ga je veel te ver.”

Uw promotieonderzoek richtte zich ook op zogeheten ‘gedwongen versobering’. Wat gebeurt er met mensen als ze onverwacht veel minder kunnen besteden?

“In eerste instantie grote paniek en schrik. Stress, zorgen, slapeloosheid. Daarna kan het twee kanten op: je kunt blijven hangen in slachtoffergevoel. Dat werkt verlammend, mensen zijn soms niet meer in staat tot handelen. Of er komt realiteitszin. Mensen gaan calculeren, hoeveel geld heb ik nog? Wat zijn mijn verplichtingen? Dat is een stap in de goede richting. Die nuchterheid zorgt voor een oriëntatie op de realiteit.

De belangrijkste doorbraak is de schaamte voorbij zijn en anderen in vertrouwen nemen: er zijn geldproblemen. Dan volgt er bijna altijd hulp. Het geeft een fijn gevoel er niet alleen voor te staan.

De zogeheten budgetkring, een praktisch initiatief dat uit mijn studie is voortgevloeid, is bedoeld voor die fase: wanneer mensen door de paniek zijn heengekomen en realiteitszin hebben ontwikkeld. Er is vaak een dubbele opluchting: je bent niet alleen, en je ontdekt dat je nog genoeg te eten hebt, soms kleren hebt gekregen.”

Hoe werken Budgetkringen?

“De budgetkring helpt mensen greep te krijgen op wat ze te besteden hebben, en ook om goed in het leven te staan. De groep bestaat uit zeven personen, inclusief begeleiders, die hun werk overigens vrijwillig doen. Deelname is gratis maar je moet wel de wil hebben je situatie te veranderen. Een jaar lang, eens in de twee weken, gaat het om vragen als: hoe kun je energie besparen? Hoe kom je aan goed en goedkoop voedsel?

Het is vijf jaar geleden begonnen in Landgraaf. Daar was het vooral gericht op mensen in de schuldsanering. Dit jaar draaien er zeven kringen in Maastricht, het is daar onderdeel van het sociale beleid van de gemeente.  In Landgraaf bleek na een jaar dat de belangrijkste boodschap wel was overgekomen: mensen hadden hun huishoudboekje op orde, hadden een lagere energierekening, konden binnen budget blijven.

Maar er waren ook afhakers: schulden gaan vaak gepaard met psychische problemen en die zitten verandering soms in de weg. Het werkt dus niet voor iedereen. Het is overigens niet zo dat het alleen voor mensen in de lagere inkomensklassen is, we hebben deelnemers met een uiteenlopende achtergrond want dat is goed voor de interactie.”

Christenen wordt vaak verweten dat ze te zuinig zijn en daardoor niet genieten. Moet het leven juist voor ‘calvinisten’ en andere christenen niet meer een feest worden?

“Ja natuurlijk, maar het één is niet met het ander in tegenspraak! Zuinig en aandachtig leven is een feest. Zuinigheid in de zin van vrekkigheid is een verkeerd uitgangspunt. Dat is niet de bedoeling, daar gaat mijn verhaal niet over.”