Hoge colleges van staat zoals de Nationale Ombudsman, die zich buiten de controle van de volksvertegenwoordiging bevinden, bestaan juist omdát ze zich daarbuiten bevinden. Foto: ANP

Van de PVV was een boze reactie te verwachten, van de VVD lag deze minder voor de hand, gezien de over het algemeen bedaagde voorgangers van Rutte zoals Wiegel en Bolkestein die rechtsstatelijkheid altijd hoog in het vaandel hadden te staan. Het debat over de Nationale Ombudsman liet echter zien dat de VVD zich duidelijk aan het manoeuvreren is in de hoek van het populisme.

Naar de mond praten

Deze politieke stroming wil het liefst alle staatsinstellingen verwijderen die zich kunnen onttrekken aan wat bijvoorbeeld Wilders noemt ‘de wil van het volk’. Zo moet de koningin in haar paleis blijven en er alleen uit komen om lintjes te knippen, moet de Eerste Kamer worden afgeschaft en moeten religieuze instellingen hun mond houden als het gaat om politiek.

Het hoogste goed is het volk naar de mond praten, hoe onzinnig het is ook is wat het volk wil. Langetermijnvisie is niet van belang, noch de basiswaarden van ons rechtssysteem, zoals gelijkheid voor de wet, noch de rechtvaardigheid van ons belastingstelsel, noch het stevig houden van de pijlers van onze economie, noch de verkeersveiligheid.

Als het volk iets wil, dan moet dat gebeuren, en het liefst direct. De minderheid van de bevolking en de staatsinstellingen die niet door het parlement worden beheerst zijn met hun meningen of hun grondwettelijk gelegitimeerde gezag alleen maar lastig.

Het potsierlijke van de mening van PVV en de VVD over de Nationale Ombudsman is dat ze boos zijn over een oordeel over de Tweede Kamer dat nota bene op verzoek van de Kamer zelf is gedaan. ,,Als de Kamer mij vraagt commentaar te geven op het functioneren van de Tweede Kamer, dan moet de VVD niet zeggen dat dit politieke uitspraken zijn. Dit hebben ze zelf aan mij gevraagd”, aldus Brenninkmeijer.

Buiten de controle

En zo zit het maar net. Hoge colleges van staat zoals de Nationale Ombudsman, die zich buiten de controle van de volksvertegenwoordiging bevinden, bestaan juist omdát ze zich daarbuiten bevinden. Daar heeft de grondwet terecht in voorzien. Zij kunnen nadenken over consistentie van beleid, over rechtvaardigheid van beleid en kunnen burgers helpen als die dreigen te worden vermalen door maatregelen die door een meerderheid zijn opgelegd.

Vooral in een land als Nederland waar geen hooggerechtshof bestaat dat maatregelen en wetten kan toetsen aan de grondwet is het van groot belang dat er instanties bestaan met gezag of macht (koningin, Raad van State, Eerste Kamer, Nationale Rekenkamer, Nationale Ombudsman) die met hun bedachtzaamheid en kritisch vermogen burgers kunnen beschermen tegen de waan van de dag en de dictatuur van de politieke meerderheid.

Populisten zetten de vertegenwoordigers van menig onafhankelijke staatsinstelling weg als elitair en als vijanden van het volk. Maar in het belang van het hele volk kunnen hoge colleges van staat niet elitair en kritisch genoeg zijn in hun streven de politiek een spiegel voor te houden.