Volgens het libertaire mensbeeld hoef je in Haren geen stenen naar de politie te gooien, al doen een heleboel anderen dat wel. Foto ANP: Catrinus van der Veen

Het ‘libertijnse mensbeeld’ is tamelijk algemeen in onze cultuur, niet alleen onder liberalen maar ook onder socialisten en heel wat christenen. Het zit eenvoudig in elkaar: ieder mens is uitgerust met een verstand en een geweten.

Ieder mens is vrij (Latijn: liber) om iets te doen of niet te doen. Daarom is iedereen verantwoordelijk voor zijn of haar daden. Dit mensbeeld heeft grote maatschappelijke gevolgen; indirect bepaalt het de hoogte van de uitkeringen en volksverzekeringen.

Libertijnse mensbeeld

Het mensbeeld leert dat ieder mens een goed werkend verstand heeft, een geweten en een wil. Men kan zelf besluiten om iets te doen of om het niet te doen. Daarom is iedereen zelf verantwoordelijk. Je kunt je verstand gebruiken en dus moet het. Je kunt ergens niet aan meedoen: je hoeft in Haren geen stenen naar de politie te gooien al doen een heleboel dat wel.

Je kunt nee zeggen. Als je geen werk hebt, kun je besluiten werk te zoeken en je kunt ook besluiten bij de pakken neer te zitten. Het is je eigen verantwoordelijkheid.

Dit is het ‘libertijnse mensbeeld’, vaak wordt het ook het liberale mensbeeld genoemd. Het is wijd verbreid en de basis van complete politieke stromingen: ieder mag en moet zelf uitmaken wat hij zegt en doet of niet zegt en niet doet. Zolang je binnen de wet blijft, mag je doen wat je zelf autonoom beslist.

Een Amerikaanse promovendus, Thaddeus Williams, heeft dit rationele mensbeeld scherpzinnig ontleed. Zijn hoofdvraag is wat voor ‘ik’ (autos, zelf) dit nu is, dat beslist. Het is een rationeel ik. In zichzelf ontwaart het gevoelens en aandriften. Het geweten seint in wanneer er iets wel of niet moet gebeuren.

Oproerkraaiers

Het hoge ik, dat daar ergens boven zweeft, in onze geest, overweegt al deze dingen in het hart, toetst ze aan de redelijke maatstaven en neemt een besluit. Williams behandelt de vraag of een meisje de liefde van een jongen kan beantwoorden, en hoe? Laat zij zich door haar gevoelens leiden?

Dat mag niet, want de rede moet toestemming geven om aan haar ontluikende liefde toe te geven. Dat wil zeggen dat ons hoge ik zelf geen gevoelens heeft (maar ze afstandelijk rationeel onderzoekt en toetst). Ons hoge ik bemerkt gevoelens maar heeft ze niet.

Maar hoe kan Claudia dan de liefde van Jim beantwoorden? Na een verstandelijk besluit dat niet door verwarrende gevoelens wordt beïnvloed. Haar liefde voor Jim is geen drijfveer maar een omstandigheid die overweging wordt genomen. In plaats van I am in love, zegt ze autonoom: I have love - en rationeel gezien kan ze besluiten om het wel of niet te doen. Zo wordt de rede losgemaakt van de menselijke drijfveren.

Afstandelijke beoordeling

Een besluit volgt niet uit een ‘gesprek van de ziel met zichzelf’. maar uit een afstandelijke beoordeling van de eigen drijfveren. Dit is een raar mensbeeld, dat de complexiteit van de mens, diens kwetsbaarheid, meelopen met de oproerkraaiers of schuilen voor de massa niet begrijpt.

Het hoge ik is teveel op een rationeel voetstuk geplaatst en te weinig verbonden met andere mensen. Echte mensen hebben verschillende kanten en geen autonoom ik en zelfs geen altijd goed werkend geweten.

In feite is dit een elitair mensbeeld dat mensen als individu beschouwt en niet meer ziet dat de relaties met andere mensen deel van iemands ziel geworden zijn. De individualisering van de samenleving wordt door deze voorstelling van zaken tot een hoogtepunt gedreven. In plaats van dat de banden tussen mensen op de eerste plaats staan, geldt de autonomie van het individu.

Uiteindelijk leidt dit tot harde politiek: eigen schuld, dikke bult. Dat vertaalt zich direct in minder goede solidariteitsregelingen.