De dood is een inbrekersrisico, aldus VVD-staatssecretaris Fred Teeven. Foto: ANP

De positie van het slachtoffer komt heel sterk naar voren in de discussies rondom het recht tot (zelf)verdediging. Bijvoorbeeld bij inbraken. Vorige week kwam het nieuws van een inbreker die tijdens zijn pogingen zich meester te maken van dure siervogels door de eigenaar werd aangevallen en daarbij de dood vond.

Deze gebeurtenis laat scherp zien wat de dilemma’s zijn bij inbraak of geweldpleging. Iedereen heeft het recht zichzelf en zijn goederen te verdedigen. Maar mag dat met alle middelen, of zijn er grenzen aan wat iemand die wordt belaagd, doet?

Eigenrichting

VVD-staatssecretaris Teeven reageerde tamelijk laconiek op het bericht van de overleden inbreker. De dood is een inbrekersrisico, aldus de bewindsman. Die opmerking leidde terecht tot kritiek.

De staatssecretaris betrad met tamelijk lompe schoenen een delicaat terrein, namelijk dat van eigenrichting. Dat is de praktijk dat burgers ‘het recht’ in eigen handen nemen in plaats van de rechter zijn werk te laten doen.

Het andere aspect van het delicate terrein is het recht op zelfverdediging/noodweer en op verdediging van eigendommen. Beide aspecten hebben hun eigen betekenis.

De kwestie speelt ook in Groot-Brittannië. Daar zat een echtpaar veertig uur vast nadat het inbrekers had beschoten. Het echtpaar werd niet aangeklaagd, maar was door de inhechtenisneming zo geraakt, dat het is geëmigreerd.

Geweldspiraal

Het probleem van de reactie van Teeven ligt misschien nog niet eens in de inhoudelijkheid van zijn uitspraak, maar in de manier waarop hij zijn mening ten beste gaf. Die laat geen enkele nuance toe; noch duidt ze iets aan van het delicate van de kwestie. Zo’n uitspraak kan functioneren als een aanmoediging om zware middelen te gebruiken bij een inbraak of geweldpleging.

Zo kan gemakkelijk een spiraal naar meer geweld ontstaan: de dader houdt er rekening mee dat zijn slachtoffer grof geweld kan gaan gebruiken, bijvoorbeeld door een wapen mee te nemen. Als die eenmaal is genomen, is de stap naar het gebruiken van dat wapen eerder gezet. Slachtoffers op hun beurt houden ook rekening met meer geweld en nemen hun toevlucht tot zware of zeer zware middelen.

Het einde van het liedje is dat bij inbraken de geweldspiraal flink omhoog gaat, met onoverzienbare gevolgen. De samenleving is er bij gebaat dat de kwestie zorgvuldig wordt besproken. Het slachtoffer staat daarbij op de eerste plaats, daarover hoeft geen misverstand te bestaan.

Proportie

Tegelijkertijd is het belangrijk dat wordt gestreefd naar het voorkomen van de geweldspiraal en moeten (potentiële) slachtoffers zich ervan bewust zijn dat ook bij zelfverdediging de proportionaliteit moet worden nagestreefd.

De bijdrage van Teeven aan die discussie was niet bepaald een bijdrage aan de zorgvuldigheid die bij dit onderwerp zo noodzakelijk is.