Gevoelens van machteloosheid maken ons depressief. Foto SCX

‘Wie wij zijn wordt altijd bepaald door de context waarin wij leven. Die context bepaalt op dit moment: wie geen succes heeft zal ziek zijn.’ De Vlaamse hoogleraar en psycholoog Paul Verhaeghe laat er in zijn onlangs verschenen boek Identiteit geen twijfel over bestaan. Net zoals de bekrompen zeden in de Victoriaanse tijd tot hele specifieke psychologische problemen leidden, zo heeft nu het neoliberalisme waarvan de hele westerse samenleving is doordrongen, zijn negatieve gevolgen voor het welbevinden.

Eenzaam

Iedereen moet tegenwoordig goed presteren, succes hebben en veel geld verdienen. De keerzijde hiervan is dat velen het niet meer trekken. De dwang tot succes en geluk leidt tot verlies van zelfbesef, tot desorientatie en vertwijfeling. De mens is eenzamer dan ooit. De liefde is moeilijk te bereiken en betekenisvol leven is voor velen een probleem geworden.

Dit is niet zomaar een theorie van Verhaeghe. Hij merkt ook in de praktijk als psychotherapeut dat mensen met andere psychische klachten dan vroeger zich melden.

Protocollen

Verhaeghe bestrijdt stellig dat het neoliberalisme dat tegenwoordig de cultureel-economische boventoon voert tot meer vrijheid leidt voor mensen. De vrijemarktideologie mondt onvermijdelijk uit in een overmaat aan inmenging, zo zegt hij. Er is eindeloze regelgeving ontstaan in de vorm van contracten en protocollen die de verloren gemeenschapsethiek en de autoriteit van de staat moet vervangen.

En ook de zogenaamde bevrijding van het individu dat het neoliberalisme met zich mee zou brengen is een farce, vindt Verhaeghe. De mens, het individu, is teruggebracht tot een consument die in de illusie leeft uniek te zijn en zelf keuzes te maken, terwijl er nog nooit op zo’n grote schaal zoveel mensen hetzelfde gedrag en hetzelfde denken opgelegd kregen. ‘Daarin ontbreekt de zorg voor zichzelf, omdat het consumentisme elk idee van zelfbeheersing en zelfbeperking van tafel veegt.’

Vijandig

Een van de kenmerken van de huidige tijd is dat we het systeem waarin we leven aanklagen, we staan er vijandig tegenover. Tegelijkertijd voelen we ons onmachtig om het te veranderen. En die machteloosheid maakt ons depressief. Maar, zegt Verhaeghe, we moeten niet het systeem veranderen, maar onszelf. We moeten het cynisme waarin we bijna allemaal zijn vergleden loslaten. Natuurlijk, het kwade zit in ons, maar het goede, de onbaatzuchtigheid, het willen samenwerken en solidariteit zitten er eveneens.

‘Op de koop toe bestaat er meer dan voldoende bewijs dat wij ons beter voelen wanneer we iets betekenen voor een ander en daarvoor erkenning krijgen. Een dergelijk geluksgevoel staat in schril contrast tot de typerende gemoedstoestand van vandaag, de depressieve hedonia, het depressief genot.’ Met zijn goed onderbouwde verhaal houdt Verhaeghe ons een confronterende spiegel voor.