De VVD ziet Europa vooral als interne markt, de PvdA als platform tegen ‘het snelle geld’. Foto: ANP

Dat we overmorgen moeten gaan stemmen, komt uiteindelijk door Europese afspraken. Of door Geert Wilders’ onwil om zich hieraan te conformeren. Het is maar hoe je het bekijkt.

Het kabinet viel omdat de PVV het in het Catshuisoverleg uiteindelijk niet eens kon worden met VVD en CDA over aanvullende bezuinigingen. Die waren nodig omdat het begrotingsoverschot in 2013 boven de drieprocentnorm, die de eurolanden hebben afgesproken, dreigde te komen. Volgens Geert Wilders moet er niet bezuinigd worden omdat Brussel dat wil.

Het verkiezingsprogramma ademt ook deze tegenstelling. Alleen al de titel: Hún Brussel, óns Nederland (let op de accenttekens). Niet het hele programma gaat over Europa, er is natuurlijk ook aandacht voor zaken als gezondheidszorg en sociale zekerheid.

De echte Europaparagraaf valt in twee delen uiteen. Het ideaalbeeld en datgene wat er moet gebeuren als het ideaalbeeld niet haalbaar is. De PVV vindt namelijk dat Nederland zich moet terugtrekken uit de euro, de Europese Unie en het Schengenverdrag. Als dat niet lukt dan moet Nederland in elk geval geen geld meer afdragen aan de EU, zorgen dat het afgestane verantwoordelijkheden weer terugkrijgt en dat elk plan dat de nationale soevereiniteit inperkt aan de bevolking wordt voorgelegd via een referendum.

Geen enkele andere partij wil zo ver gaan als de PVV en Nederland uit de EU halen. Dat wil niet zeggen dat er geen scepsis is. Dat is er wel bij enkele partijen. Dat zijn dezelfde die ook in 2005 samen met Geert Wilders in het ‘tegen-kamp’ zaten bij het referendum over de Europese grondwet.

Splitsing

Allereerst zijn dat de twee christelijke partijen ChristenUnie en SGP. Ook zij stemden destijds tegen de euro en onlangs tegen het noodfonds ESM. Hoewel de SGP in het partijprogram nog iets sceptischer over Europa is dan de ChristenUnie, staan ze op dezelfde lijn: Nederlands waar het kan en alleen Europees als het moet.

Europese samenwerking is goed bij grensoverschrijdende onderwerpen als migratie en milieu, zo schrijft de SGP. Maar Europese integratie mag van de staatkundig-gereformeerden geen doel op zich zijn. De ChristenUnie schrijft dat de eurozone niet koste wat kost overeind gehouden moet worden.

De ChristenUnie gaf onlangs de hoogleraar Johan Graafland opdracht om te onderzoeken wat de mogelijkheden en gevolgen zijn van een mogelijke splitsing van de monetaire unie. De partij neemt in het program hier al een voorschot op door voor een dergelijke splitsing te pleiten als het nodig is.

De andere partij die destijds tegen de Europese Grondwet campagne voerde is de SP. De houding van de SP tegenover Europa is opvallend. De partij is niet tegen meer Europese samenwerking, maar wel zoals dat nu is vormgegeven. Het neoliberale idee van een grote interne markt is te veel in het voordeel geweest van multinationals. De SP wil dat er meer ruimte komt voor corporaties en kleine bedrijven die niet noodzakelijkerwijs de grens overgaan.

Door de keuze voor het belang van grote bedrijven en de financiële markt, zijn de nationale soevereiniteit en het democratisch toezicht daar de dupe van geworden en daarmee ook de Europese solidariteit. Deze solidariteit is volgens de SP weer te herwinnen door te kiezen voor samenwerking en niet voor de overdracht van soevereiniteit aan Brussel.

Daarmee zit de SP nog redelijk dicht bij die andere partij die tegen het ESM stemde: de Partij voor de Dieren. Ook voor Europese samenwerking, vooral in milieukwesties, maar dat kan pas plaatsvinden als de besluitvorming veel democratischer wordt.

Interne markt

De SP verschilt wel veel met de VVD. De VVD prijst de Europese samenwerking als bron van vrede en welvaart. Maar dat deed de SP min of meer ook. En wat de SP de Europese superstaat noemt, is in het VVD-program ‘de Brusselse bureaucratie’.

Minder Brussel dus. Maar dan het grote verschil. Terwijl de SP de interne markt als probleem ziet, is dit volgens de VVD juist datgene wat wel werkt. ‘De EU levert Nederland het meeste op als zij zich concentreert op de gemeenschappelijke markt en op reële, grensoverschrijdende problemen en kansen.’

Precies tussen SP en VVD in staan PvdA en CDA. Het CDA zoekt de voordelen van Europa net als de VVD in een goed functionerende interne markt. Dat is volgens de christendemocraten goed voor een handelsnatie als Nederland. Het CDA deelt ook het VVD-standpunt dat er te veel Europese regelgeving is. Het aantal Europese wetten moet daarom met 25 procent verminderd worden en Eerste en Tweede Kamer moeten een gele kaart trekken als Europese wetgeving in strijd is met het principe van de subsidiariteit.

Andere dimensie

Maar de CDA voegt er nog wel een andere dimensie aan de rol van Europa toe. Naar buiten moet de Unie zich ook sterk maken voor democratie en grondrechten elders in de wereld. Voor het CDA is de EU dus niet alleen een interne aangelegenheid.

Ook de PvdA is voorstander van Europese samenwerking. Maar dan wel om dezelfde reden als de SP. Sterker nog, de PvdA klinkt heel erg als de SP en heeft het over samenwerking om ‘een vuist te maken tegen het snelle geld en tegen kortzichtige speculatie zonder oog voor maatschappelijke gevolgen’.

De PvdA laakt ook de ‘bezuinigingsdrift’ waarmee de eurocrisis te lijf wordt gegaan. Dat is slecht voor de economie en daardoor slecht voor de gewone burger. Die toch al te weinig invloed heeft in hoe de Europese afspraken tot stand komen.

Voordelen

Uitgesproken voor Europese samenwerking zijn GroenLinks en D66. GroenLinks heeft niet alleen een apart hoofdstuk over Europa, dat hebben er wel meer, maar ook in andere hoofdstukken wordt Europa veel genoemd – als oplossing voor een probleem. In tegenstelling tot SP en PvdA ziet GroenLinks wel de voordelen van een Europese interne markt.

Daarnaast is voor de partij Europese samenwerking de manier om de eigen ‘groene en sociale idealen te verwezenlijken’. Meer Europese integratie dus en een Europa dat dichter bij de burger staat door meer democratisering.

Dat laatste standpunt deelt GroenLinks met D66, waarschijnlijk de partij die het meest het Europese ideaal aanhangt. Volgens de partij moet het nodige gedaan worden om de euro overeind te houden. De gemeenschappelijke munt heeft volgens de links-liberalen voor welvaart gezorgd en vormt de basis voor verdere economische en democratische integratie.

De eurocrisis is volgens D66 te ‘het gevolg van het niet aanvaarden van de consequenties van eerdere besluiten’ en dus moet Europa nog verder versterkt worden.

Zuinigjes

De standpunten van de politieke partijen over de Europese Unie liggen dus op een lijn waarbij PVV en D66 de beide uitersten vormen: een volmondig ‘nee’ en ‘ja’. De meeste partijen nemen een standpunt in dat te verwachten viel.

De opvallendste zijn toch die van de drie traditionele middenpartijen: VVD, PvdA en CDA. In de afgelopen decennia hebben alle drie loyaal en met overtuiging meegebouwd aan het Europese ideaal. In hun programma’s zijn VVD en CDA toch wat zuinigjes en zien ze Europa vooral als een economische unie die zorgt voor een goede interne markt. De PvdA is zelfs erg fel en kiest de kant van de SP in de aanval tegen de eenzijdige economische benadering van de EU.

De vraag is natuurlijk hoe houdbaar deze standpunten zijn. De afgelopen twee jaar heeft premier Rutte andere dingen moeten besluiten in Brussel dan hij als VVD-leider in Den Haag even daarvoor vond. Geen politiek onderwerp is zo grillig en vaak aan verandering onderhevig als de eurocrisis en de EU.

Op dezelfde dag dat wij in Nederland gaan stemmen, besluit het Duitse Hooggerechtshof over de grondwettelijke legitimiteit van het steunfonds ESM. Die uitspraak kan weer een nieuwe draai geven aan het eurodebat. En zo zullen er nog wel meer kantelpunten komen.

Dit is het laatste deel uit een zesdelige serie over Europa en de verkiezingen.