Mensen kunnen niet in afzondering leven, evenmin als een eikenblad alleen aan een boom hangt. Foto: SXC Hans Thoursie

Is de mens primair een individu, een op zichzelf staande entiteit die ervoor kan kiezen zich in bepaalde mate in verbinding te stellen met medemensen? Of is de mens primair een sociaal wezen, tot op het bot verweven met anderen? Iedereen heeft impliciet zo’n meer individualistisch óf een meer relationeel mensbeeld. Dat heeft invloed op onze beleving van mens-zijn; en verstrekkende gevolgen voor diagnostiek en behandelingen in de GGZ.

Marja

Een jaar geleden was Marja’s vader gestorven en ze had er nog steeds veel moeite mee. Maar ze had het idee dat ze er nu niet meer om moest zeuren en haar man het ook irritant zou vinden als ze telkens nog verdriet had. Tijdens mijn derde gesprek met Marja vertelt ze voor het eerst wat uitgebreider over het verlies en wat haar vader voor haar betekende. Haar tranen verbergt ze door voorovergebogen te zitten met haar handen voor haar gezicht.

Ik kan goed begrijpen waarom ze haar vader zo mist en kan haar verdriet niet alleen zien maar ook voelen. En dan gebeurt het: blijkbaar spiekt ze toch tussen haar handen door en ziet een traan in mijn ogen.

Geschokt veert ze overeind. Verward. Ze dacht dat een psycholoog een ijzeren bikkel is die alles onder controle heeft. Daar hoort geen emotie bij. Ze gaat ervan uit dat volwassen leven zo ‘sterk’ hoort te zijn en dat verdriet kinderachtig is. Maar ze durft ook te erkennen dat mijn meevoelen haar goed doet. En ik maak duidelijk dat aanvoelen en meevoelen voor mij juist bij het wezenlijke van mens-zijn hoort, bij liefde.

Marja ervaart ruimte haar verdriet er te laten zijn, en het verandert doordat ze het accepteert. Maar belangrijker: er komt structurele verandering in haar persoonlijk stijl van omgaan met kwetsbare gevoelens. Ze komt uit de eenzaamheid doordat ervaringen met openheid haar leren gevoelens meer met anderen te delen.

Motieven

Dit voorbeeld gebruik ik als opstap om na te denken over wat mensen motiveert. Zijn motieven  individuele drijfveren? Wat motiveerde Marja om haar verdriet in dat cruciale gesprek te delen? Was het een verlangen naar erkenning? Was het een innerlijke aandrang om te rouwen?

Klassieke psychologische theorieën over motivatie geven allerlei redenen waarom mensen elkaar opzoeken. Zo zou sociaal gedrag gemotiveerd worden door bijvoorbeeld genotzucht, afhankelijkheid, behoefte aan veiligheid, seksuele driften, zoeken naar bevestiging, enzovoorts. Geprikkeld door dergelijke behoeften en driften zouden wij vervolgens kiezen of we sociale interactie aangaan om onze doelen te bereiken.

We neigen daarbij onze gedachten en gevoelens te zien als een soort privé-eigendom waar we almachtige controle over hebben, met sociale uitwisselingen als een product van onze intenties. Dit soort denken gaat ervan uit dat de mens een gesloten eenheid is. Dergelijke individualistische aannames zijn in onze cultuur en ervaring al enkele eeuwen vanzelfsprekend.

Individuele natuur 

Maar stel je eens een eikenblad voor dat aan zijn tak hangt en zich afvraagt: ‘waarom zou ik hier met die andere bladeren rondhangen?’ Motivatietheorieën in de psychologie gaan vaak uit van de individuele natuur van de psyche (het eikenblad) met zijn fysieke, emotionele en sociale behoeften.

Vervolgens komen ze met redenen waarom individuen sociale interactie aangaan, ofwel redenen waarom eikenbladen zich vaak in groepen bevinden. Uit deze metafoor blijkt dat mensen, zoals eikenbladeren, niet in afzondering gevonden worden, zelfs niet afgescheiden kunnen leven.

Fundamenteel relationeel fenomeen 

De menselijke psyche is een fundamenteel relationeel fenomeen. Twee argumenten om dit te onderstrepen.

Ten eerste: mensen zijn vanaf hun begin, zelfs prenataal, fundamenteel met elkaar verweven en op elkaar georiënteerd. Moeder en baby lijken van buitenaf twee entiteiten maar beleven hun samenzijn doorgaans meer als een eenheid. Eerst waren ze zelfs lichamelijk verbonden, daarna zijn ze lange tijd ook nog emotioneel ten diepste met elkaar verstrengeld.

En ten tweede: het oerverhaal van de mensheid in Genesis vertelt dat de mensen voortkomen uit en samenleven met God. Een uiterst relationeel gebeuren.

Isolement

Terug naar Marja. Geredeneerd vanuit een toch nog enigszins individualistische blik, zou ik kunnen zeggen dat Marja geholpen werd door een empathische spiegeling van haar gevoel. Ze leerde zichzelf daardoor beter kennen en accepteren en dat luchtte haar op. De therapeut was daartoe voorwaardenscheppend aanwezig, het therapeutische contact was het kader waarbinnen het werk plaatsvond.

Maar er gebeurde iets dat veel meer fundamenteel en relationeel is. Marja zat met een onderdrukt verdriet. Echter haar verdriet was niet het probleem maar haar ontkenning van het wezenlijke belang van haar gevoelde verbondenheid met en verlies van haar vader.

Tijdens het vertellen maakte ze mij deel van de lading van al die gevoelens en van de betekenisvolle band met haar vader. Mijn traan was een uiting van mijn meevoelen en verbondenheid met Marja. En dat doorbrak het isolement waarin ze gewend was haar gevoelens-met-al-hun-betekenis te houden.

Depressie

Het onderscheid tussen een individualistische en een relationele visie is van invloed op tal van psychische problemen. Het internationale categorieënsysteem van psychische stoornissen, DSM-IV, lokaliseert stoornissen in de persoon. Terwijl de meeste problemen minstens samenhangen met en vaak zelfs bepaald worden door relaties.

Neem depressie: dat wordt vaak voorgesteld als een biologische ziekte. Terwijl uit onderzoek blijkt dat depressie altijd ontstaat tijdens een relatieconflict, rouw, rolverandering, of relatiegebrek. Of angststoornissen: dat zijn per definitie problemen die bepaald worden doordat de angstlijder bang is bepaalde gevoelens in bepaalde relaties te beleven, vaak omdat er in het verleden geen ruimte was voor die gevoelens in die relaties.

Of denk aan de categorieën ADHD of autisme: die hebben er alle schijn van aangeboren afwijkingen te zijn. Maar deze etiketten worden nogal eens te snel geplakt. Terwijl dat niet mag als niet eerst diagnostisch onderzocht is hoe het drukke respectievelijk onthechtte gedrag wellicht samenhangt met relatiedynamiek of gezinspatronen.

Overigens, ook een diagnostisch proces zelf is een relationeel gebeuren. Bij psychodiagnostiek is het altijd goed je af te vragen welk belang de ouder, partner, verwijzer of behandelaar heeft bij het stellen van een diagnose. Wie is ermee gediend?

Therapeutische relatie 

Tot slot een noot over psychologische behandelingen. Een halve eeuw onderzoek naar de effectiviteit van therapie heeft één ding duidelijk gemaakt: een gunstig behandelresultaat is grotendeels toe te schrijven aan factoren die te maken hebben met de therapeutische relatie.

Toch is in de dominante therapiestroming, cognitieve gedragstherapie, nagenoeg geen literatuur voor professionals om ze wegwijs te maken in de ins and outs van de therapeutische relatie. Terwijl het faciliteren van een zorgvuldige therapeutische relatie geen sinecure is.

Gelukkig kun je daarvoor wel terecht bij in Nederland gemarginaliseerde therapiescholen zoals psychoanalyse en humanistische therapieën. Er valt namelijk voor therapeuten veel te leren over empathie, over congruentie en zelfonthulling, over omgaan met breuken in de therapeutische relatie, over geraakt worden door de cliënt.

En dat allemaal opdat therapie niet verwordt tot een technisch ingrijpen in een individuele psyche maar zodat er ruimte ontstaat voor de ziel die fundamenteel dynamisch en relationeel is. Pas in een grondige medemenselijke ontmoeting komt hij wezenlijk verder.

Bart Gooijer (1971) is psycholoog bij Integro (praktijk voor christelijke therapie en training) in Hardenberg en Rijssen. Hij is bestuurslid van de Christelijke Vereniging van Psychiaters, Psychologen en Psychotherapeuten.