Henk van der Laan
zaterdag 18 augustus 10:19
Voor Nederland is 12 september een belangrijke dag, voor de Europese Unie ook. Al gaat het niet om dezelfde gebeurtenis. Op die dag zijn niet alle ogen in Europa gericht op Den Haag, maar op Karlsruhe.
Het Hooggerechtshof in Karlsruhe tijdens een behandeling over het steunfonds ESM. Foto: EPA
Omdat de geallieerden wilden voorkomen dat Duitsland zich na de oorlog weer kon ontwikkelen tot een krachtige en machtige staat, is de Duitse overheid sterk gedecentraliseerd, het liefst in provinciesteden. Daarom zat de Bundestag vroeger in Bonn, de Bundesbank in Frankfurt am Mainz en komen de verkeersboetes uit Flensburg. En in Karlsruhe zit het Bundesverfassungsgericht, het Hooggerechtshof.
Toetsing
Dit Hooggerechtshof, in de volksmond gewoon ‘Karlsruhe’, kan wetgeving toetsen aan de Duitse grondwet. Dan gaat het om wetten uit de deelstaten, nationaal én Europees. Komen de rechters in Karlsruhe tot de conclusie dat een bepaalde wet in tegenspraak is met de grondwet, dan kan de president zijn handtekening niet zetten. Let wel: de toetsing gaat op basis van Duitse wet- en regelgeving; met internationale of Europese verdragen hoeven ze in Karlsruhe geen rekening te houden.
Op 12 september oordeelt het Bundesverfassungsgericht over het permanente Europese steunfonds. Een aantal klagers heeft deze wet voorgedragen bij Karlsruhe, omdat volgens hen instemmen met het ESM leidt tot het overdragen van soevereiniteit aan Brussel.
Het Hooggerechtshof in Karlsruhe is geen tandenloze tijger. Met enige regelmaat is er wetgeving, vooral als het over privacy gaat, gesneuveld. Want als Karlsruhe nee zegt, dan is het ook echt nee. Er is in Duitsland geen hoger orgaan dat het Bundesverfassunggericht.
Vorig jaar oordeelde het Hooggerechtshof al dat het geld uit het Europese noodfonds alleen uitgekeerd mag worden als het Duitse parlement daar mee instemt. Als dat niet gebeurt, is dat uitholling van het begrotingsrecht.
Dwarsligger
Nu wordt de kans dat in Karlsruhe het ESM volgende maand naar de prullenbak wordt verwezen niet heel groot ingeschat. En zelfs als dat wel gebeurt, kan bondskanselier Angela Merkel nog wel het dusdanig manoeuvreren dat alle bezwaren worden omzeild. Bij de meeste Duitse politici was er altijd weinig animo om Duitsland tot een Europese dwarsligger te laten worden.
Toch zijn er prominente critici. Zowel Rainer Brüderle, de fractievoorzitter van regeringspartij FDP, als de Beierse premier en CSU-leider Hans Seehofer hebben gezegd dat een referendum over het ESM in bepaalde gevallen een mogelijkheid is. Een referendum zou nog wel veel voeten in de aarde hebben, want in naoorlogs Duitsland is nog nooit een referendum gehouden; het staat zelfs niet in de grondwet.
Krisismonat
Alleen het idee al dat een groep apolitieke rechters in een slaperig provinciestadje de euro een gevoelige slag kunnen uitdelen is iets waar veel financiële experts toch een beetje wee van in de buik worden. Voor de Süddeutsche Zeitung reden genoeg om september Krisismonat te dopen.
Het wordt dus nog spannend. Niet alleen in Den Haag.