Het voorstel van D66 heeft als hoofdregel dat het lichaam toebehoort aan de overheid. Foto: ANP

Hiermee krijgt de al jaren durende discussie een nieuwe impuls. Niet zozeer inhoudelijk - al eerder waren er voorstellen voor automatisch donorschap, samen met SP en GroenLinks  - maar vooral politiek. D66 denkt dat na de verkiezingen er wellicht een meerderheid te vinden is.

Of die meerderheid er inderdaad komt, is afwachten. Tot nu toe waren het CDA, ChristenUnie, VVD, Partij voor de Dieren, PVV en de SP tegen. Welk standpunt het CDA zal innemen is onduidelijk geworden omdat tijdens het laatste partijcongres een resolutie is aangenomen dat in principe iedereen donor is die niet heeft aangegeven het niet te willen zijn. Maar tegelijkertijd krijgt de familie na het overlijden het recht om nee te zeggen.

Medisch en juridisch 

De discussie heeft allerlei kanten. Naast de medische (er zouden bij verplicht donorschap meer organen ter beschikking komen) zijn er juridische aspecten (van wie is het lichaam na de dood?).

Maar ook: Artikel 11 van de Grondwet zegt: ‘Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam.’ De hoofdregel is dus dat het lichaam toebehoort aan de persoon. Er is geen reden om aan te nemen dat die regel niet geldt als de persoon is overleden. Als er reden is om over het ‘eigenaarschap’ van het lichaam te spreken, dan komt de familie als eerste aan de orde.

Het voorstel van D66 heeft als hoofdregel dat het lichaam toebehoort aan de overheid. De persoon kan bij leven hebben aangegeven dat zij of hij geen donor wil zijn, maar de hoofdregel is dat het lichaam toebehoort aan de overheid. Het voorstel stelt mensen voor een keuze vanuit de positie dat de overheid ‘eigenaar’ is van het lichaam.

In het huidige systeem van vrijwilligheid bepaalt de persoon zelf of die wil kiezen voor donorschap. De VVD vindt dan ook dat de verplichting om te kiezen tégen het donorschap een aantasting is van het zelfbeschikkingsrecht.

Verwachte toename

Een heel ander aspect is de verwachte toename van het aantal donororganen. Sommige politieke partijen, bijvoorbeeld D66, hebben hoge verwachtingen van het systeem. In andere landen wordt het ook toegepast, maar een voorspelling over het effect van het voorgestelde systeem is lastig.

De omstandigheden in de verschillende landen zijn nogal verschillend. Die verschillen gelden zowel het juridische als maatschappelijke en culturele omstandigheden. Toch lijkt het er op dat in landen waar de regel is ‘geen bezwaar tegen donorschap’ meer donor-organen beschikbaar komen.

De kwestie van het donorschap is een lastige. Mensenlevens worden gered door het afstaan van organen na de dood. Wat lijkt er ‘mooier’ dan die organen beschikbaar te stellen? Pogingen om meer donoren geregistreerd te krijgen zijn niet echt succesvol.

Is dat alleen uit onverschilligheid jegens andere mensen? Of is de voorlichting op een of andere manier toch niet aansprekend? Of is er, uiteindelijk toch een soort natuurlijke, intuïtieve neiging om geen donor te willen zijn? Een goed maatschappelijk, ethisch en religieus gesprek over die weerstand past in een zorgvuldige besluitvorming door de politiek.