De terugkeer van de wijkverpleegster is een prachtig voorbeeld van dat maatschappelijk engagement niet weg is. Foto: ANP

‘Van wie is de samenleving?’ is de centrale vraag op het Christelijk Sociaal Congres op 29 en 30 augustus. 

Het antwoord is voor de hand liggend: de samenleving is van de mensen die hier en nu die samenleving vormen. De samenleving is van de leden van het voetbalteam, de mensen in het verzorgingstehuis, de postbode, je lawaaiige buren, de patjepeër met pc-hooft tractor, de Turkse groenteboer om de hoek, de Marokkaanse buurvrouw met hoofddoek en de Iraanse buurvrouw die gevlucht is voor het fundamentalisme dat haar in een chador dwong.

Psalm 87

De samenleving is van de mensen uit Psalm 87: “Bij de namen van de volken schrijft de HEER: ‘Dit volk is hier geboren.’” 

Die hartgrondige gastvrijheid van de Psalmist staat wel ver af van het wetsvoorstel van het demissionaire kabinet om dubbele nationaliteiten te verbieden, met de toegevoegde obsceniteit dat voor Nederlandse expats een uitzondering gemaakt wordt.

De samenleving leeft als mensen zich die kunnen toe-eigenen en dan moet je niet op voorhand vraagtekens zetten bij iemands betrokkenheid. Om dat toe-eigenen gáát het nu juist bij de vraag “Van wie is de samenleving?”

Hotel

De samenleving is geen hotel waar je zonder plichtplegingen een paar nachtjes verblijft. Het hotel is niet van de gasten en de hotelgast is niet verantwoordelijk voor het onderhoud van het hotel. Maar de samenleving, het huis waarin we wonen, is van al die bewoners tezamen, van al die mensen die zich actief tot elkaar verhouden en zich met anderen inzetten voor het gemeenschappelijk belang.

Er wordt van je verwacht dat je niet alleen huur betaalt (belasting), maar ook dat je meehelpt om de gemeenschappelijke ruimtes, het publieke domein, schoon en netjes te houden, zelfs om de boel beter achter te laten dan je het aantrof.

Scharnierpunt

Die actieve betrokkenheid van de leden van de samenleving op elkaar is het scharnierpunt van het thema van het Christelijk Sociaal Congres 2012. Aan de ene kant is er de kritiek dat de verkeerde mensen bezit hebben genomen van de samenleving.

Managers en bestuurders hebben de samenleving geannexeerd, protocollen en procedures bepalen wat er gebeurt. Niemand is verantwoordelijk, niemand is geëngageerd, niemand is betrokken. Als er iets mis gaat, heeft niemand het gedaan en is de oplossing dat er betere protocollen en procedures moeten komen. 

Dienstverlening en zorg zijn verobjectiveerd en afgemeten in meetbare en beïnvloedbare brokjes, uitgevoerd door evenzovele dienstverleners. Constant krijgen we vragenlijsten voor ons neus waarin onze tevredenheid wordt bevraagd. Menselijk contact is geminimaliseerd tot het hoogst noodzakelijke.

Dit is de kritiek op de onteigening en verweesdheid van de samenleving die mensen de motieven ontneemt om zich te engageren en die al enige jaren de ondertoon van veel publicaties is.

Wijkverpleegster

Hoe waar dat beeld is, het is onderhand ook wel wat sleetse kritiek. We zien aan de andere kant namelijk dat dit beeld weggedrukt wordt door een nieuwe realiteit van inzet voor de samenleving en voor elkaar. De recente studie onder leiding van Gabriël van den Brink, Eigentijds idealisme, laat zien dat de betrokkenheid van burgers op een groter geheel niet verdwenen is.

Het eerder dit jaar verschenen Loslaten, vertrouwen, verbinden van Jos van der Lans toont een scala van activiteiten van, door, en voor burgers die buiten de gestaalde traditionele institutionele verbanden bloeien. Maatschappelijk engagement is niet weg, is niet minder geworden. De samenleving blijkt dus ook de wal te zijn die het schip keert – de terugkeer van de wijkverpleegster is hier een prachtig voorbeeld van.

Het spannende van nu is, mee te maken hoe de wal dat schip gaat keren. De wereld van de bestuurders en de wereld van het eigentijds engagement hebben weinig overlap. De bestuurders kunnen het eigentijds engagement vaak nog niet zien omdat die niet in de bestaande procedures en protocollen valt. Het eigentijds engagement wil vaak nog niet gezien worden door de bestuurders omdat ze vrezen dan ingekapseld te raken in verstikkende procedures. 

Omvormen

Het bestuurlijke ‘systeem’, het politiek-maatschappelijke bouwwerk van de verzorgingsstaat met zijn instituties en maatschappelijke organisaties, zal zich moeten gaan omvormen naar de ‘leefwereld’, de wereld van burgers en individuen die actief op elkaar betrokken zijn. 

Dat betekent voor maatschappelijke organisaties dat ze veel moeten loslaten. Het is een terugkeer naar de dynamiek waaruit zij ten eerste zijn ontstaan: mensen die zich met elkaar en voor elkaar inzetten en zo zich de samenleving toe-eigenen. Gelukkig heeft de samenleving een intrinsieke vitaliteit met een groot corrigerend en herstellend vermogen. Ik ben benieuwd hoe het Christelijk Sociaal Congres 2012 die vitaliteit gaat voeden.

Hans Groen werkt voor de Stichting Socires en als consultant voor de Stichting CSC. Hij schrijft dit artikel op persoonlijke titel.