Verkiezingsdebat in 2011. Ook partijen die graag vanuit beginselen werken, ontkomen bijna niet aan de dwang van het debat op televisie. Foto ANP

De nadenkende burger weet al een en ander; die heeft de programma’s van de partijen van zijn potentiële voorkeur al gelezen. De meerderheid van de kiezers moet nog een keuze maken. Velen doen dat op het laatste moment. Hun keuze wordt vooral bepaald door gebeurtenissen vlak voor de verkiezingen, bijvoorbeeld in een debat op televisie.

Beginselen

Deze omstandigheid laat zien hoe wat vroeger de beginselen van een partij heetten, van minder belang zijn geworden. Het is niet de visie op mens en wereld, noch een hecht bouwwerk van overtuigingen, maar het waan-succes van een persoon in de media dat belangrijk is voor een keuze.

Dat succes kan uit meerdere elementen bestaan. Er is, bijvoorbeeld, de populariteit van de lijsttrekker. Als die zich goed kan presenteren op televisie, is er al veel gewonnen. Een ander element is dat van de inhoud. Wie een onderwerp populair kan maken, bijvoorbeeld Europa, heeft nadrukkelijk een voorsprong.

De combinatie van het goed doen in de media en populaire onderwerpen zijn een valkuil voor de inhoudelijkheid van de politiek. Het belangrijkste medium in de verkiezingsstrijd is de televisie. De beleidsbepalers bij dit medium menen dat kijkers bediend moeten worden met korte items, simpele bewoordingen en vooral niet te diepgravend.

Oppervlakkig

Die opvatting en de regie die daaruit volgt, leidt bijna automatisch tot oppervlakkige uitzendingen. Populaire onderwerpen zijn daarbij bijna verplicht: dan weten de programmamakers dat ze de aandacht van het publiek vasthouden. En dat is ongeveer het eerste gebod in televisieland en inmiddels ook voor de politieke partijen.

Er kan met enige zorgelijkheid worden gewacht op de ‘debatten’ die de komende weken onvermijdelijk zijn. Wie zich herinnert hoe die bij de vorige verkiezingen verliepen, krijgt nog meer zorgen: hoe erg zal het deze keer worden?

Inmiddels is het een groot probleem dat inhoudelijkheid nauwelijks nog een kans heeft in de uitzendingen die gewijd zijn aan de verkiezingen. Ook partijen die graag vanuit beginselen werken, ontkomen bijna niet aan de dwang van het debat op televisie. Maar dat argument alleen is onvoldoende. Politieke partijen slagen er nauwelijks nog in om met een sterk verhaal te komen over bijvoorbeeld onderwijs of zorg. Zo nu en dan verschijnen er uitstekende rapporten van wetenschappelijke instituten, maar die rapporten spelen een opmerkelijk kleine rol in de politieke praktijk. Die wordt bepaald door de regels van het mediaspel en die laten geen doorwrochte opvattingen toe.

Vermarkting

Een ander opmerkelijk fenomeen is dat opvattingen, overtuigingen in de samenleving en ‘harde’ wetenschappelijke standpunten nauwelijks lijken door te dringen tot de politieke praktijk. Een treurig voorbeeld is de vermarkting van ongeveer alles. In allerlei studies en vanuit praktijksituaties wordt duidelijk dat marktwerking in bijvoorbeeld de zorg leidt tot kostenverhoging. Toch hebben veel politieke partijen de afgelopen jaren meegewerkt aan die marktwerking.
Er is, kortom, veel reden tot zorg over de inhoudelijkheid van de politieke realiteit, die van de verkiezingen in het bijzonder.