IJmuidense hoogovens van Corus. De Europese samenwerking begon met toezicht op de staalindustrie. Foto: ANP Olaf Kraak

Het begon met staal en kolen, grondstoffen voor militair materieel. Op 9 mei 1950, precies vijf jaar na de capitulatie van Nazi-Duitsland stelde de Franse minister van buitenlandse zaken Robert Schuman voor het toezicht op de Europese productie bij een boven-nationale instelling onder te brengen. Zo wilde hij een nieuwe oorlog in Europa voorkomen.

De verklaring van Robert Schuman vormde de eerste stap die tot het ontstaan van de Europese Unie heeft geleid. Als 5 mei staat voor het herwinnen van de vrijheid, betekent 9 mei een nieuwe invulling aan de onderlinge verhoudingen, zodat die vrijheid gewaarborgd wordt.

Drie oorlogen

Het is een feit dat in de periode 1870-1940 drie grote oorlogen tussen Frankrijk en Duitsland woedden, terwijl in de bijna even lange periode 1945-2012 daarvan geen sprake is geweest. Daarmee is het belangrijkste doel van de Europese integratie tot nu toe nog steeds bereikt.

Hoewel een gedeeld Duitsland, de Koude Oorlog en de dekolonisatie bijdroegen aan de nieuwe verhoudingen, is de vrede ook zeker aan 'Europa' te danken. De winst die daarmee geboekt is, is niet in economische termen uit te drukken.

Wel in economische termen uit te drukken is de enorme markt die Europa is geworden. Het is daarbij moeilijk vol te houden dat wij niet beter zijn geworden van het gezamenlijk afstemmen van productnormen. De productie is efficiënter geworden, de arbeidsverdeling gunstiger. Er kan eenvoudig voor een veel grotere markt worden geproduceerd, terwijl niet ieder land elk specialisme in huis hoeft te hebben.

Stel dat Nederland de Europese samenwerking zou beëindigen, dan kun je je afvragen of dat problemen oplost. Rivieren als de Schelde en de Rijn houden hun internationale loop. Nederlandse multinationals als Philips, AkzoNobel en KLM zullen een groot deel van hun omzet over de grens verdienen. Grensoverschrijdende criminaliteit zal niet spontaan verdwijnen.

Belangen

Ook dan zal de Nederlandse vakantieganger nog steeds de Côte, Costa of piste willen bevolken inclusief het gemak niet aan de grens te hoeven wachten. Kortom, voor elke Nederlandse burger zijn er grensoverschrijdende belangen. Het gaat erom die op de beste manier te behartigen. Vooralsnog lijkt wat dat betreft geen beter alternatief te bestaan voor de Europese samenwerking.

En het veelgehoorde argument dat Europa overdreven bureaucratisch is klopt niet: integendeel, de EU is een uitermate efficiënte organisatie. Er werken slechts 56.000 ambtenaren voor bijna 500 miljoen burgers. De gemeente Amsterdam heeft voor 750.000 inwoners ongeveer 15.000 ambtenaren in dienst.

Twijfel

Rationeel gezien is het duidelijk: Europese samenwerking is efficiënt en biedt kansen. Maar wat zegt het gevoel? Brussel blijft op grote afstand, door de technische dossiers die voor gewone burgers nietszeggend zijn. Het nogal technische karakter blijkt wel uit de aanpak van de Eurocrisis. Als niet-econoom begrijp ik daar niet veel van. Dat maakt het moeilijk om het handelen op de inhoud te beoordelen.

Terwijl ik als burger heel goed begrijp dat de AOW-leeftijd omhoog moet en daarmee Den Haag goed kan volgen, kan ik geen goede mening vormen over, ik noem maar wat, de inhoud van emissienormen. Dat heeft niet te maken met onwil, maar eenvoudigweg met gebrek aan kennis.

Bij gebrek aan inhoudelijke kennis komt het uiteindelijk aan op vertrouwen in vertegenwoordigers en instituties. Mijn vertrouwen in de Europese Unie, om eerlijk te zijn, is beschaamd door Griekse fraude, Europarlementariërs die zich niet altijd aan de regels houden en door een weinig doortastende aanpak van de Eurocrisis.

Gedeelde visie 

Angst is er ook, dat Brussel uiteindelijk alles wil domineren. Die twijfel wordt gezaaid door politici, die niet duidelijk zijn over wat echt alleen Europese aangelegenheden zijn en wat de nationale bevoegdheden zijn. Toch past ook begrip voor de politiek: er bestaat nu eenmaal geen breed gedeelde visie op de EU.

De toekomst mag dan onzeker zijn, de huidige verdeling van taken geeft nog weinig reden voor angst. De Verdragen en uitspraken van het Hof van Justitie geven duidelijk aan dat er wel degelijk zaken zijn die door landen niet uit handen worden gegeven. De Europese Unie mag bijvoorbeeld geen wetgeving maken die hoofdzakelijk gericht is op de volksgezondheid.

Dat is de reden waarom het Hof van Justitie de Europese Unie corrigeerde toen tabaksreclame vrijwel volledig onmogelijk werd gemaakt. De EU kan dus teruggefloten worden en dat gebeurt ook.

Angst

Sommige Nederlandse politici zijn geneigd alle zegeningen als eigen goede werken te etaleren en wat een vloek voor de burger is op Brussel af te schuiven. Dat schaadt het vertrouwen, maar daar is weinig aan te doen. Het is vooral belangrijk dat de media hierover kritisch informeren.

Anderzijds zijn er ook politici die Eurosceptische gevoelens weinig serieus nemen. Op papier worden we allemaal beter van de interne markt. Maar als ik mijn werk daardoor verlies of als zzp'er onder de kostprijs met Polen en Slowaken moet concurreren terwijl ik een gezin in leven moet houden, is een theoretische uiteenzetting over de voordelen van de interne markt zinloos.

De waarheid is dat politici aan die situatie weinig kunnen doen. Na bevoegdheidsoverdracht zijn regels niet meer zelfstandig te wijzigen. En het is ondenkbaar dat Oost- of Zuid-Europese landen zullen instemmen met het afschermen van onze markt tegen hun arbeiders.

Bij de wortel

Dat de drempel voor het Nederlandse parlement om bevoegdheden over te dragen waarschijnlijk hoger wordt, is een goede zaak. Daarmee wordt het probleem bij de wortel aangepakt. Maar voor de verliezers, die vaak anoniem zijn, is het kalf al verdronken.

De angst die er is, moet daarom serieus genomen worden. Burgers voelen zich anders niet alleen vervreemd van Brussel, waar uit zichzelf een pro-Europese houding bestaat. Maar ook voelen ze zich door de eigen belangenvertegenwoordigers in de steek gelaten, omdat die de ministers in Europa op pad stuurden met een onduidelijk mandaat.

Ratio

En toch. Een Nederland zonder Europese Unie kan ik mijzelf niet voorstellen. Het Nederland van 2012 heeft ontzettend veel te danken aan de samenwerking en krijgt er nog steeds ongekende mogelijkheden door.

Rationeel kan ik het dus prima vinden met de Europese gedachte. Maar de Europese Unie is afstandelijk, we zijn door verschillende spelers meer dan eens bedrogen en de drang naar grotere budgetten wekt de indruk dat Brusselse besluitvormers niet weten wat er werkelijk speelt.

De inhoud van de besluiten is bovendien niet goed te volgen. Veel Nederlandse politici tonen daar weinig begrip voor. Hun collega’s doen onrealistische voorstellen die als zoethoudertje inspelen op ons vertwijfelde gemoed. Zo wordt misbruik gemaakt van de onoverzichtelijke situatie die er voor ons als inwoners is ontstaan.

Vervreemding rest dus, ten opzichte van het afstandelijke Europa, maar ook ten opzichte van onze eigen politici. De missie van de voorstanders van Europa is volgens mij dan ook om niet alleen in te spelen op de ratio, maar het gevoel van de burgers net zo serieus te nemen. Maar politiek is vooral een zaak van argumenten. Daarmee wordt die opgave haast onuitvoerbaar.

Joost Kosten MSc is bestuurskundige en jurist. Hij deed onderzoek naar protestantse politieke partijen en hun standpunten over de Europese Grondwet.