Zo nu en dan vinden correcties plaats, bijvoorbeeld als hogescholen en universiteiten opleidingen aanbieden die tot veel opleiden, maar niet leiden tot het krijgen van een baan. Terecht dat zulke opleidingen worden geschrapt.

De verhouding tussen aanbod van opleidingen en vraag in de samenleving is een spannende. dat blijkt uit de steeds terugkerende wens van bijvoorbeeld het bedrijfsleven om opleidingen aan te passen aan wat ‘de markt’ zoekt. Die wens is grotendeels gerechtvaardigd; opleiden tot werkloosheid is een maatschappelijke zonde.

Arbeidsmarkt

Maar er is meer over te zeggen. Scholing en vorming zijn er niet alléén voor de arbeidsmarkt; beide hebben een eigen doelstelling. Scholing bijvoorbeeld leert jonge mensen om te werken, om hun vaardigheden te ontwikkelen en om zich in sociaal-maatschappelijk opzicht te leren redden in de samenleving. Vorming gaat over de ontwikkeling tot volwassen mensen, die tot in zekere mate zelfstandig kunnen denken en doen. Vorming gaat, anders gezegd, over het zich laten ontwikkelen van kinderen en jongeren tot verantwoordelijke mensen, als persoon en als burger.

In de jaren tachtig van de vorige eeuw is onderwijs geplaatst in de economische kolom. Onderwijs werd verheven tot de belangrijkste factor voor de economie. Dat uitgangspunt is langzamerhand een vanzelfsprekendheid geworden. Een begeleidend verschijnsel daarvan is dat vorming -in de brede betekenis -minder belangrijk is geworden.

Muziekonderwijs

De effecten daarvan zijn al geruime tijd zichtbaar. Muziekonderwijs is in het basisonderwijs een ondergeschoven kindje geworden, net als gymnastiek en schoolzwemmen. Brede oriëntatie op samenleving en cultuur is versmald tot oriëntatie op de beroepswereld. De aandacht voor de ontwikkelingsgang van individuele kinderen en jongeren is verminderd ten gunste van leerprestaties.

Onderwijs is vanouds een van de belangrijkste instrumenten voor overdracht van cultuur. Niet alleen in kunstzinnige zin, maar ook in de betekenis van sociaal-maatschappelijk functioneren. Naast de functie van het overdragen van cultuur heeft onderwijs vanouds de functie van het scheppen van cultuur. Beide functies staan onder druk ten gunste van het pragmatisch denken over onderwijs als economische factor.

Pragmatiek

Het lijkt dat op korte termijn meer wordt gewonnen, maar dat is schijn. Een brede ontwikkeling als persoon en als deelnemer aan de cultuur maakt mensen breder in hun vaardigheden en in hun gevoel voor verantwoordelijkheid. Beide aspecten zijn van vitale betekenis voor een gezonde samenleving. De pragmatiek van het economisch denken vindt aandacht voor de mens als sociaal wezen niet interessant. Maar de samenleving is gebaat bij een goed functionerend sociaal klimaat.

Onderwijs kan een broedplaats zijn waar talenten van velerlei aard gedijen tot vruchtbaarheid. Onderwijs kan ook de plek zijn waar jonge mensen leren hoeder te zijn van het kwetsbare en onaanzienlijke. Onderwijs, kortom, is veel meer dan een instituut waarin kinderen en jonge mensen worden gezien als economische factoren.