Elke dag loopt Madalena langs de vervallen spoorlijn. Foto: Wikicommons

Jotuomba, Brazilië. Diep in het binnenland, in een uitgestorven plantageomgeving, afgezonderd van de bewoonde wereld en schijnbaar door de tijd vergeten. Dit rustieke bergdorpje is de plaats van handeling van de Braziliaanse film Histórias que só existem quando lembradas, een titel die je ongeveer kunt vertalen als ‘Verhalen die slechts in de herinnering bestaan’.

Dorpswinkeltje

Het dorpswinkeltje wordt voornamelijk gevuld door sleetse potten en flessen met dikke lagen stof. Alleen het brood wordt dagelijks aangevuld. Er komen bijna geen klanten. Het handjevol resterende dorpsbewoners is zo te zien zeker ver in de zeventig, wellicht nog veel ouder. Het dorpskerkje vertoont alle denkbare vormen van slijtage. Het kerkhof ligt er verlaten bij. Slechts bij de ingang worden elke ochtend verse bloemen neergezet.

De vrouw die hiervoor zorgt, is Madalena. Nog voor de openingstitels maken we kennis met haar. Ze loopt met een olielamp door een donkere gang en komt bij een ruw tafelblad met wat zeer eenvoudig keukengerei, van hout, oud aardewerk en zink. Dit is duidelijk niet het hier en nu. De camera staat stil, de vrouw loopt weg, ze zet de lamp neer, en we zien slechts de dode dingen. Het zou een stilleven van een zeventiende-eeuwse meester kunnen zijn.

De hele film is dooraderd met deze rust, deze haast mystieke sfeer. Dat betekent niet dat er niks gebeurt. Elke dag staat Madalena in alle vroegte op, maakt ze brood klaar, loopt ze langs de reeds lang dode spoorlijn naar de winkel en drinkt ze koffie met de winkeleigenaar, Antonio. Beiden gaan naar de dorpskerk, alle inwoners horen de stichtende woorden van de pastoor: maak me niet arm, maar ook niet rijk, voed me slechts met wat ik nodig heb.

Nieuweling

Net als dit ritme de meeste kijkers begint te vervelen, komt er een nieuweling in het dorp. Een meisje met een backpack, zo’n 20 jaar oud, werelds, jong, sprankelend. Rita. Ze observeert, maakt foto’s met een pinhole-camera (een blikken doos met een gaatje en fotopapier erin), geniet zichtbaar van het intense retro-gevoel dat dit dorp moet oproepen.

Soms stelt ze vragen. Niet altijd confronterend, maar toch, vragen. Zou ze eens een kijkje op het kerkhof mogen nemen? Nee, dat mag niet. Aan het hek hangt een zwaar slot. “In dit dorp zijn we gestopt met doodgaan”, zegt een van de inwoners.

Met dat citaat is Histórias heel aardig samengevat. Moet je de dood uitstellen? Als je sterft, wie zal dan de tradities bewaren? Heb je macht over de dag waarop je de laatste adem uitblaast? Kun je de tijd stilzetten? Vasthouden wellicht, al was het maar met oude familiefoto’s? De oudjes lijken het leven maar niet los te willen laten.  Alsof ze voor eeuwig op aarde zouden kunnen zijn.

Doordat ze met de aanwezigheid van Rita geconfronteerd worden, lijkt daar voorzichtig verandering in te komen. De dood en het leven worden weer bespreekbaar, het besef van tijdelijkheid lijkt weer door te dringen. Staat men misschien zelfs weer open voor de dood? Het wordt allemaal niet volstrekt duidelijk.

Sympathie

De regisseur maakt bewust gebruik van het contrast tussen de moderne westerse cultuur en de oude dorpscultuur. Zo gebruikt Rita niet alleen oude cameratechnieken, maar ook een iPhone.

Toch lijken die contrasten geen waardeoordeel in zich te bergen. Hoewel de regisseur wellicht een grote sympathie heeft voor het eenvoudige leven van vroeger - wat bijna wel moet omdat ze alles zo mooi en intensief in beeld brengt - straalt de film zeker geen ‘vroeger was alles beter’-moraal uit. Dit is niet zo’n film waaruit je conclusies kunt trekken. De kijker blijft eerder achter met gevoelens van verwondering dan met vastomlijnde ideeën.

Compositie

De film ademt melancholie, respect voor ouderdom en, zoals gezegd, liefde voor de eenvoudige dingen des levens. Actie is er nauwelijks, maar dat gemis wordt volkomen gecompenseerd door de geweldige beeldvoering.

Elke scene lijkt een uitgebalanceerde, weldoordachte compositie. Een roestig hekwerk, een bosje bloemen, een close-up van een verweerd gezicht: alles zo gefilmd dat je direct de schoonheid ervan onderkent. Zelfs aan de pinhole-foto’s is zo te zien veel werk besteed.

Door dit alles verslapt de aandacht van de kijker niet. Dat is overigens mede te danken aan de acteurs die Histórias dragen op momenten waarop het verhaal wat minder dreigt te worden. De meesten moeten zelf ook een forse leeftijd hebben, wat hun prestaties des te meer bewonderenswaardig maakt.

Liefde voor de mensheid

Al met al verdient Histórias het zeker om gezien te worden. Wie op zoek is naar een film vol dramatische verwikkelingen of spectaculaire belevenissen, komt bedrogen uit, en het einde voelde een beetje opgelegd. Maar wie van mooie beelden en een wat filosofische ondertoon houdt, zal zeker geen spijt hebben van zijn bioscoopbezoek.

En de grootste aanrader zijn misschien wel de mensen. Histórias ademt liefde voor de mensheid. Tegen het einde van de film zit een prachtige kleine dialoog tussen Madalena en Antonio. We moeten het leven van vroeger niet willen herbeleven, zegt hij. Zij: “Wat houden we dan nog over?” Hij: “Onszelf”.

Histórias que só existem quando lembradas (regie: Júlia Murat, Brazilië, 2011) draait o.a. in Enschede en Deventer. Voor tijden en plaatsen: www.filmladder.nl.