President Mursi en maarschalk Tantawi bekijken een militaire parade. Het leger en de Moslimbroederschap zijn oude vijanden, elk met hun ondemocratische en geheimzinnige netwerk en cultuur. Foto: EPA

Zondag 24 juni werd officiëel bekend gemaakt dat Mohammed Mursi de Egyptische presidentsverkiezingen had gewonnen. Eigenlijk had deze aankondiging de donderdag ervoor al moeten geschieden maar de Egyptische kiescommissie had meer dan honderd serieuze klachten ontvangen over onregelmatigheden en zelfs fraude tijdens deze verkiezingen. En die moesten eerst onderzocht worden.

Het enige wat op deze donderdag bekend werd gemaakt, bleek het verrassende gegeven te zijn dat Mursi, de kandidaat van de Moslimbroeders, in een nek-aan-nek-race verwikkeld was met de favoriet van de militairen: Ahmad Shafiq. Dit was een grote verrassing, want daaruit bleek dat de populariteit van de moslimbroeders sinds de parlementsverkiezingen behoorlijk gedaald was.

Na de overwinning van Mursi begon de hele wereld zich af te vragen hoe een door de moslimbroeders bestuurd Egypte eruit zou gaan zien. De eerste en meest geruststellende mogelijkheid is dat de moslimbroeders inderdaad een gematigde partij zijn geworden die de democratische spelregels van harte aanvaard heeft.

In deze visie worden de moslimbroeders voorgesteld als de islamitische variant van Europese christendemocratische partijen. De ontwikkelingen echter in Egypte aan de vooravond van de bekendmaking op 24 juni van de verkiezingsoverwinning van Mursi zetten hier vraagtekens bij.

Dreiging

Toen de donderdag ervoor deze bekendmaking met een onbekend aantal dagen werd uitgesteld, begonnen de moslimbroeders een dreigende houding aan te nemen. Mursi zelf verkondigde dat ,,ze geen enkele andere Mubarak zouden accepteren, dus ook niet Shafiq’’. De moslimbroeders maakten in deze interimperiode dus duidelijk dat ze een eventuele overwinning van hun belangrijkste tegenstander niet zouden accepteren.

Ze begonnen vanuit heel Egypte met speciale bussen aanhangers naar het Tahrirplein in Caïro te vervoeren waar de sfeer grimmig was. Zou die 24e juni Shafiq als winnaar van de verkiezingen zijn uitgeroepen, dan zou dit zeer waarschijnlijk tot een onmiddellijke gewelddadige confrontatie met het leger hebben geleid.

Daags na de bekendmaking van de overwinning van Mursi schoten op de Egyptische beurs de aandelen met ruim 7 procent omhoog, wat algemeen werd verklaard door de opluchting van beleggers dat deze confrontatie was uitgebleven. Het geeft echter te denken dat de moslimbroeders blijkbaar niet bereid waren hun eventuele verlies te accepteren.

Mistig

In theorie hebben de moslimbroeders thans het presidentschap in handen, terwijl ze tevens het Egyptische parlement domineren. De praktijk blijkt er echter anders uit te zien.

Allereerst werden begin juni door het Egyptische Constitutionel Hof de parlementsverkiezingen ongeldig verklaard en werd het parlement ontbonden. Vervolgens vaardigde de Supreme Council of the Armed Forces (SCAF) een ‘constitutionele verklaring’ uit waarin de toekomstige Egyptische president een groot aantal bevoegdheden werd ontnomen.

Aldus werden de contouren duidelijk van het nieuwe democratische Egypte dat staatkundig in een vrij mistige situatie verkeert. De nieuwe Egyptische president Mursi is in belangrijke mate vleugellam gemaakt en bestuurt momenteel een land dat én geen parlement én geen grondwet heeft.

Verdere islamisering

De confrontatie met het militaire apparaat blijkt reeds in volle gang maar volgt (nog) niet-gewelddadige wegen. Ook in het Westen worden door tegenstanders van de moslimbroeders deze maatregelen van de SCAF vooral uitgelegd als pogingen van de legertop om een verdere islamisering van Egypte onder leiding van de moslimbroeders te voorkomen.

Dit is echter in het beste geval slechts de helft van de waarheid. Al deze maatregelen van de legertop wijzen in de richting dat deze niet bereid is haar macht en bevoegdheden over te dragen aan de civiele regering. De legertop tracht allereerst hiermee haar eigen privileges veilig te stellen en die zijn in belangrijke mate vooral ook van economische aard.

Net als de Iraanse Republikeinse Garde runt en beheert het Egyptische leger een enorm economisch imperium dat op ergens tussen de 15 en 40 procent van de totale Egyptische economie wordt geschat. Bovendien wil de legertop haar eigen, miljarden omvattende, militaire budget beheren en dit niet onderwerp laten worden van discussies in het Egyptische parlement.

Turks model?

In vele analyses wordt erop gewezen dat Egypte waarschijnlijk het Turkse model zal gaan volgen. Dit is echter nog maar de vraag omdat de twee belangrijkste hoofdrolspelers - de militairen en de moslimbroeders - beide om hun eigen redenen dit Turks model afwijzen.

Toen de Turkse premier Tayyib Erdogan tijdens zijn laatste bezoek aan Egypte over het belang van een seculiere grondwet sprak, werd hij koel en beslist teruggefloten door de moslimbroeders. De Egyptische militairen op hun beurt hebben gezien hoe de Turkse AKP-regering de afgelopen jaren de legertop heeft aangepakt in een poging van de Turkse islamisten om het leger - in Turkije het belangrijkste fundament van het secularisme - onder hun controle te krijgen.

Vele tientallen Turkse officieren en generaals verblijven op onduidelijke gronden soms al jarenlang in gevangenissen. De Egyptische legertop wil dit Turkse voorbeeld bepaald niet naar Egypte importeren.

Onverwachte ontwikkelingen

Vanuit staatkundig oogpunt is de huidige politieke situatie in Egypte onduidelijk en deze staat open voor wellicht onverwachte ontwikkelingen. Via verkiezingen hebben de moslimbroeders conform de verwachtingen in principe de politieke macht in Egypte veroverd maar allerlei maatregelen van de legertop hebben dit resultaat feitelijk geannuleerd.

De moslimbroeders zouden ervoor kunnen kiezen een verbinding aan te gaan met andere liberale en socialistische partijen in Egypte om via massademonstraties de SCAF onder druk te zetten. Decennialange ervaringen met deze legertop hebben de moslimbroeders echter geleerd dat een directe confrontatie met het leger weleens in hun eigen nadeel kan uitpakken.

Waarbij op de achtergrond bovendien de vrees meespeelt voor een herhaling van het Algerijnse scenario van 1991 toen het Algerijnse leger de verkiezingen ongeldig verklaarde waarna Algerije voor jaren werd ondergedompeld in een bloedige burgeroorlog die minstens 150.000 Algerijnen het leven zou kosten.

Modus viventi

Het enige alternatief voor een confrontatie met de legertop is het zoeken naar een modus vivendi en er zijn aanwijzingen dat de moslimbroeders hier aan werken. Gemeld wordt dat allerlei kopstukken van de moslimbroeders de afgelopen dagen en weken (soms heimelijke) ontmoetingen hebben gehad met de legertop.

Het is nog te vroeg om conclusies te trekken maar de toekomst zou kunnen uitwijzen dat Egypte niet zozeer het Turkse maar eerder het Pakistaanse model zal gaan volgen waar leger en islamisten ook een soort van politiek evenwicht hebben uitgewerkt.

Martin Janssen is arabist.