Tienduizenden Noren zongen eind april het liedje Kinderen van de regenboog in Oslo. Barn av regnbuen, zoals het lied in het Noors heet, wordt gehaat door Anders Behring Breivik. Het liedje gaat over multi-culturele tolerantie. Foto: EPA

Op vrijdag 22 juli 2011 liet Anders Behring Breivik om 15.25.22 uur een autobom ontploffen in het Regeringskwartier van de hoofdstad Oslo. Ongeveer twee uur na die explosie richtte hij een bloedbad aan op het eilandje Utoya. Het zomerkamp voor jongeren van de Noorse Arbeiderspartij veranderde in een nachtmerrie, toen Breivik op de bezoekers begon te schieten. In totaal doodde hij 77 mensen.

Toen de politie op Utoya aankwam, konden agenten Breivik snel in de boeien slaan. De rechts-extremist verklaarde dat de aanslagen ,,wreed, maar noodzakelijk’’ waren. Hij wilde Noorwegen naar eigen zeggen beschermen tegen moslims en multiculturalisme. De regerende Arbeiderspartij zou te soft zijn tegenover migranten. Breivik had de aanslagen jarenlang tot in de puntjes voorbereid.

Misdaad

Een dag na de aanslagen noemde premier Jens Stoltenberg van de Arbeiderspartij de aanslagen de grootste misdaad in Noorwegen sinds de Tweede Wereldoorlog. Hij bezocht het zomerkamp op Utoya ook als tiener. ,,Utoya was het paradijs van mijn jeugd. Gisteren is het in een hel veranderd.’’

De gebeurtenissen werden vanaf 16 april opgerakeld tijdens het tien weken durende proces tegen Breivik. Tientallen getuigen spraken over de verschrikkingen die Breivik aanrichtte.

Vooral de ooggetuigenverslagen van de bezoekers van Utoya maakten indruk. Een enkele keer hielden zelfs de rechters het niet droog. De jongeren vertelden wekenlang hoe Breivik schietend achter ze aan joeg op het eiland, hoe ze vreesden voor hun leven, hoe ze vrienden zagen sterven.

Openheid

Ondanks de verschrikkingen reageerden de Noren over het algemeen niet op de aanslagen met oproepen tot wraak. Iets dat werd bevorderd door de oproep die Stoltenberg op 23 juli deed. ,,Het land moet hierop antwoorden met meer democratie en meer openheid.’’

Dat neemt niet weg dat de regering een jaar na dato plannen smeedt om de antiterreurwetten aan te scherpen. Ook is de regering op zoek naar manieren om mensen als Breivik voor lange tijd achter de tralies te kunnen stoppen.

Breivik is aangeklaagd voor terrorisme en moord en kan maximaal 21 jaar celstraf krijgen. Die straf kan worden verlengd, als hij nog steeds als een gevaar voor de samenleving wordt gezien. Als de rechters denken dat hij ontoerekeningsvatbaar is, moet hij voor behandeling naar een psychiatrische kliniek. Onderzoeken naar Breiviks geestesgesteldheid spreken elkaar tegen. De rechters doen op 24 augustus uitspraak.

Manifest

Breivik werd 33 jaar geleden geboren op 13 februari in Oslo. Hij studeerde aan de Handelsschool in de Noorse hoofdstad en werkte vanaf zijn 21e bij de klantenservice van een onbekend bedrijf. Volgens Noorse media is dit zijn enige baan geweest. Sommige oud-collega’s omschreven hem als een exceptionele collega, terwijl hij zich volgens anderen regelmatig onbeschoft gedroeg tegen klanten van buitenlandse afkomst.

Dit laatste strookt met wat hij schrijft in een ruim 1500 pagina’s tellend manifest dat hij kort voor de aanslagen via internet verspreidde. Hij is tegen de islam en de multiculturele samenleving, die de Europese cultuur, het christendom en de nationale staat zouden vernietigen. Volgens hem zijn de EU en het regeringsbeleid van de Noorse Arbeiderspartij (DNA), waar zijn beide ouders op stemden, verantwoordelijk voor de zorgelijke staat van zowel Noorwegen als Europa.

Stoltenberg-jeugd 

De jeugdbeweging van de sociaaldemocratische premier noemt hij ‘Stoltenberg-jeugd’, zinspelend op de ‘Hitler-jeugd’ van de Duitse oud-dictator. Dit verklaart zijn keuze om op 22 juli 2011 een bloedbad aan te richten op het eiland Utoya: daar vond op dat moment een jeugdkamp van de DNA plaats.

Breivik wilde de partij en de premier in het hart treffen. Daarom blies hij ook een bom op in de regeringswijk van Oslo. Die bom had hij gemaakt in een boerderij in de buurt van Oslo, die hij sinds enkele jaren bewoonde.

De Noor probeert zijn grotendeels zelfbedachte ideologie op allerlei manieren te verspreiden. Tijdens zijn voorgeleiding wilde hij in een uniform behangen met zelfbedachte onderscheidingen verschijnen, maar daar staken de rechters een stokje voor. 

Programma

Zondag herdenkt Noorwegen zoals gezegd de dubbele aanslag. Hieronder volgt het programma van de officiële herdenkingsplechtigheden:

9.30 uur: Koning Harald V, koningin Sonja en andere prominenten leggen kransen in het Regeringskwartier in Oslo.

11.00 uur: Er zijn herdenkingsdiensten in de Hole-kerk in Ringerike, nabij Utoya, en in de Domkerk van Oslo. In Ringerike zijn kroonprins Haakon en kroonprinses Mette-Marit. Haar stiefbroer kwam om op Utoya.

12.00-16.00 uur: De onafhankelijke organisatie voor slachtoffers van de aanslagen, de Nationale Steungroep na 22 juli, houdt een besloten herdenking voor overlevenden, nabestaanden en andere getroffenen van de gebeurtenissen op Utoya in Krokkleiva, vlak bij het eiland.

Rond 14.00 uur houden de Noorse minister-president Jens Stoltenberg (Arbeiderspartij), AUF-leider Eskil Pedersen, vakbondsleider Roar Flathen en de Deense premier Helle Thorning-Schmidt toespraken.

18.45 uur: Kranslegging op Utoya, onder anderen door de premier.

20.00 uur: Begin nationaal herdenkingsconcert op het plein voor het stadhuis van Oslo.