In Srebrenica werd de val van de moslimenclave in Bosnië herdacht. Foto: EPA

Het Bosnisch-Servische leger stond onder leiding van generaal Ratko Mladic, die deze weken voor het Joegoslavië-Tribunaal in Den Haag terechtstaat. De enclave werd beschermd door Nederlandse militairen in dienst van de VN. Zij konden de val van Srebrenica niet voorkomen en zij moesten toezien hoe militairen van Mladic de mannen van de vrouwen scheidden, waarna de grootste genocide in de naoorlogse geschiedenis van Europa plaatsvond.

De gebeurtenissen in Srebrenica waren vooral wereldwijd schokkend en voor Nederland traumatiserend omdat ze lieten zien hoe wreedheid en onmenselijkheid zomaar de kop kunnen opsteken in Europa. Alsof de inwoners van dit continent niets hadden geleerd van de Tweede Wereldoorlog en de gruwelijke politiek van machthebbers die leidde tot het ontstaan van vernietigingskampen als Auschwitz.

Niet opgewassen

Het was duidelijk dat de Nederlandse beschermers niet alleen qua militaire uitrusting maar ook mentaal niet waren opgewassen tegen de dreigementen en blufpoker van generaal Mladic. Nog altijd speelt de vraag of het Nederlandse detachement door overtuigender optreden niet erger had kunnen voorkomen.

Het officiële historische onderzoek door het Nederlandse Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) en de daarop volgende parlementaire enquête hebben veel feiten naar voren gebracht, maar lieten enkele morele vragen onbeantwoord. Nog altijd voeren nabestaanden een juridische strijd om erkenning en het laten vaststellen van de Nederlandse verantwoordelijkheid bij de gang van zaken tijdens die fatale dagen in 1995.

De rechtszaak van Mladic voor het Joegoslavië-Tribunaal in Den Haag zal ongetwijfeld zaken naar voren brengen die licht zullen werpen op de morele aspecten van het drama in Srebrenica. In de historische benadering van het NIOD van het drama is een begrip als ‘schuld’ doelbewust en zorgvuldig vermeden.

Verwerking van Srebrenica

Bij de rechtszitting van het Joegoslavië-Tribunaal zal het wel of niet schuldig zijn van de hoofdrolspelers de belangrijkste vraag zijn. In deze zin zal de zaak tegen Mladic ook bijdragen aan een betere verwerking van Srebrenica, niet alleen voor de nabestaanden in Bosnië, maar ook in ons land.

De verwerking van oorlogservaringen met alle leed en gruwelijkheden van dien is niet alleen gebaat bij het eerlijk tonen en bespreken van de feiten. Wonden kunnen pas genezen als ook aspecten als verantwoordelijkheid en schuld aan de orde zijn gesteld. Dat werd deze week nog maar weer eens duidelijk toen er foto’s werden gepubliceerd van executies tijdens de Politionele Acties in Nederlands-Indië in de tweede helft van de jaren veertig van de vorige eeuw.

Ook deze episode van onze geschiedenis heeft traumatische kanten en is decennialang omgeven door taboes. Het wordt tijd dat degelijk en systematisch historisch onderzoek naar de precieze gang van zaken en de handel en wandel van verantwoordelijken in deze paar jaren wordt verricht.