Biddende moslims in Jakarta. Verkuyl werkte decennialang in Indonesië. Foto: SXC Hasimsyah

Ruud Stiemer is predikant van de Gereformeerde Kerk van ’s Gravenhage-Oost (PKN), Johannes of Jo Verkuyl was meer dan 70 jaar (zendings)predikant van de Gereformeerde Kerken in Nederland. In het proefschrift wordt duidelijk dat het onderwerp zending en dialoog een gedeelde interesse is. Ruud Stiemer wordt in zijn dagelijks werk bepaald bij de vraag hoe het Evangelie zich verhoudt tot zijn andersgelovige buurtgenoten.

Voor Johannnes Verkuyl gold dat evenzeer, zeker in de tientallen jaren dat hij in Indonesië werkte, het land met het grootste aantal moslims in de wereld en een enorme christelijke minderheid. Het gaat in dit proefschrift dus om de verhouding van het Evangelie tot (andere) religies en levensbeschouwingen en Verkuyls ideeën daarover.

Het is goed en van belang dat Johannes Verkuyl de aandacht krijgt die hij verdient. Hoewel zijn leven geschiedenis is en zijn geschriften deel uitmaken van het verleden, zoals Ruud Stiemer enigszins ten overvloede vaststelt, is het goed om een theoloog die zo’n publieke rol gespeeld heeft te plaatsen en te duiden. Kan Verkuyls visie ons vandaag helpen bij de vragen naar de verhouding tussen het Evangelie en godsdiensten en levensbeschouwingen?

Pionier

Waarom deze aandacht en keuze voor Verkuyl? Om drie redenen, zegt Stiemer: Verkuyl heeft recht van spreken vanwege zijn lange staat van dienst in het zendingswerk en in zijn beoefening van de missiologie. Hij deed dat in een periode van een groot aantal verschuivingen op maatschappelijk, politiek en ook kerkelijk gebied. Tenslotte was hij een markante persoonlijkheid en had hij dikwijls tegendraadse visies.

Verkuyl was niet zomaar een dienaar van het Evangelie. Hij was in velerlei opzicht een pionier en de verpersoonlijking van verschuivingen. Dat was hij als gereformeerd NCSV-lid, als studentenpredikant, als voorstander van de erkenning van de republiek Indonesië en later de overdracht van Nieuw-Guinea, als strijder tegen de apartheidsideologie in Zuid-Afrika, tegen de oorlog in Vietnam, tegen de wapenwedloop.

Verkuyl heeft een heel eigen rol gespeeld in de geschiedenis van de Gereformeerde Kerken, in Nederland en in Indonesië en vooral in de geschiedenis van de (theologische faculteit) van de VU.

Synthese

Ruud Stiemers proefschrift omvat drie delen van ongeveer gelijke omvang. Het eerste deel bestaat uit een biografische schets waarin aan de hand van de grote gebeurtenissen van zijn tijd Verkuyls levensgang wordt beschreven. Het tweede deel gaat over Verkuyls bezinning op het Evangelie en de bestaande religies en levensbeschouwingen.

Ruud Stiemer deelt de ontwikkeling van Verkuyls visie in drie periodes in. De periode in Indonesië (1939-1962), de periode terug in Nederland (als secretaris van de Nederlandse Zendingsraad en hoogleraar aan de VU, 1963-1978) en de periode van het emeritaat. In het derde hoofddeel komt een aantal godsdiensten en levensbeschouwingen afzonderlijk aan de orde.

De kern van het proefschrift is het hoofdstuk over de ontwikkeling van Verkuyls theologie van de godsdiensten, zijn theologia religionum. Verkuyls ideeën ontwikkelen zich, kort gezegd, van denken in tegenstellingen naar inclusief en synthetisch. Tegelijkertijd stelt hij in zijn theologie de christologie centraal. Dat lijkt een onmogelijke combinatie - want hoe is exclusiviteit te rijmen met inclusiviteit.

Golfbeweging

Ruud Stiemer typeert de ontwikkeling van Verkuyls theologie van de godsdiensten als een golfbeweging. Die typering geeft goed aan dat het om nuances gaat, bewegingen van een heel duidelijke en constante theologische en missiologische onderstroom in de verschillende periodes van Verkuyls leven.

Daarbij worden ook Verkuyls belangrijke leermeesters, de hoogleraren Bavinck en Kraemer en hun mogelijke invloed op Verkuyls theologisch denken uitgebreid in beeld gebracht.

Vanaf zijn vroegste publicatie (de brochure Evangelisatie onder de hoogere standen en meer ontwikkelden) in 1935 tot aan zijn grote werken (Inleiding in de Nieuwere Zendingswetenschap, 1973, en Inleiding in de Evangelistiek, 1978) en de laatste herziening van Met moslims in gesprek over het Evangelie (1995) was Verkuyl in de eerste plaats Evangeliedienaar. Het ging hem om de verkondiging van de gekruisigde en opgestane Heer.

Dialoog

Verkuyls theologie van de godsdiensten én levensbeschouwing is vooral gericht op zending en dialoog. De dialoog als tweespraak die tot begrip en tot samenwerking moet leiden maar die ook altijd missionaire communicatie is. Het gaat bij Verkuyl om de impact van het evangelie op alle terreinen van het leven, om een theologie van heel de samenleving, wereldwijd.

Hoe actueel Verkuyls visie op andere godsdiensten en levensbeschouwingen ook kan zijn voor het werk van een gemeentepredikant, Verkuyls erfenis is die van een leven lang zending en dialoog, letterlijk, door gesprekken en colleges, door correspondentie (Verkuyl schreef veel, ook veel brieven) en debat. Een leven aan de fronten van kerk en samenleving.

Hij had veel aandacht voor de relatie tussen geloof en politiek, voor de verbinding van zending met (wereld)diaconaat en ontwikkelingssamenwerking en voor christelijk onderwijs.

Deze studie is van kerkhistorisch belang omdat in dit boek Verkuyls betekenis voor de Protestantse Kerk in Nederland, de faculteit godgeleerdheid van de Vrije Universiteit en de ICCO Alliantie (een alliantie van erfgenamen van Verkuyl) voor het eerst fundamenteel aan de orde komen.