Tentenkamp in Ter Apel. Volgens Bonhoeffer kan ethiek in elke situatie weer een andere uitkomst geven. Foto: ANP Vincent Jannink

Deze maand verscheen een Nederlandse vertaling van teksten uit Bonhoeffers Ethik. Een zonder enige twijfel belangrijke gebeurtenis, want bij alle Nederlandstalige studies van en over Bonhoeffer konden we nog nooit over een Nederlandse tekst beschikken van wat Bonhoeffer in zijn Ethik geschreven had.

Terwijl Bonhoeffer zelf, blijkens een opmerking van hem in een van zijn gevangenisbrieven zijn studie ethiek min of meer als een afsluitend levenswerk zag. Dus zelf vond hij dit werk ook belangrijk.

Niet afgerond

Toch is het niet zo vreemd dat we pas nu een vertaling van dit werk in handen hebben. Bonhoeffers Ethik is geen afgeronde studie: hij was eraan bezig toen hij in 1943 gevangen werd genomen en het boek bestond op dat moment eigenlijk alleen maar uit een bundel (concept)studies, die later gezamenlijk zijn ethiek-boek hadden moeten vormen.

Bonhoeffer-kenners hebben na de oorlog een boek samengesteld dat naar hun mening de beoogde studie ethiek van Bonhoeffer had moeten of kunnen worden en dat toen als deel 6 van de Dietrich Bonhoeffer Werke is gepubliceerd.

Vertaling

Het huidige Nederlandstalige boek is, zoals de samenstellers in de inleiding vermelden, geen integrale vertaling van de huidige editie van Bonhoeffers Ethik. Het is een bundeling van teksten ‘waarvan vaststaat dat Bonhoeffer die voor zijn Ethiek bedoeld heeft’, alsmede ‘enkele andere teksten van Bonhoeffer over ethische vragen uit de periode 1940-1943, omdat ze een waardevolle aanvulling vormen op de teksten die hij voor de Ethik schreef’.

Bovendien zijn elk van de op deze wijze bijeengebrachte 15 hoofdstukken voorzien van een afzonderlijke inleiding, die het verstaan van de inhoud en de bedoeling van het desbetreffende hoofdstuk vergemakkelijkt.

Wie er enig idee van heeft hoe de oorspronkelijke teksten van Bonhoeffer er uitzien, kan alleen maar grote bewondering (en lof!) hebben voor het werk van de beide schrijvers van dit boek. Uit eigen ervaring weet ik hoe moeilijk het werk van Bonhoeffer dat hij voor zijn Ethik heeft geschreven zich laat vertalen.

Spelregels

Het is onmogelijk om hier ook maar in hoofdlijnen de inhoud van het onderhavige boek weer te geven; daarvoor is die inhoud te veelomvattend en te rijk. Maar er is wel iets over het karakter van het boek te zeggen.

Bonhoeffers ethiek is namelijk geen gebruikelijke ethiek in die zin dat over allerlei onderwerpen na min of meer uitgebreide beschouwingen gezegd wordt hoe we wel of niet zouden moeten handelen. We zullen er geen inhoudelijke ethisch regels in vinden, regels overeenkomstig welke wij moeten handelen als we verantwoord willen leven.

De concrete situatie 

Het tegendeel is eerder het geval: “Het is de voornaamste taak van christelijke ethiek om een dikke streep te halen door de overtuiging dat wij mensen goed en kwaad echt kunnen kennen en uit elkaar kunnen houden. Christelijke ethiek is de kritiek van alles wat mensen onder ethiek verstaan en weigert daarom in de spelregels van algemeen-ethische discussies mee te gaan”, lezen we in de inleiding.

Dit houdt verband met de grote nadruk die Bonhoeffer altijd legt op de betekenis van de werkelijkheid waarin wij leven, op de concrete situatie; en die is nu eenmaal altijd weer anders.

Zoals Bonhoeffer elders eens zei: wat altijd waar is, is nu niet waar. De geschiedenis mag dan weliswaar niet in directe zin openbaringsbron zijn, “ze is wel het veld waar God ons in plaatst en zichzelf manifesteert en ons tot verantwoordelijkheid roept.”

Zo worden we (zegt Bonhoeffer) verwezen van iedere abstracte ethiek naar een concrete ethiek. Niet wat voor eens en altijd goed is kan en moet gezegd worden, maar hoe Christus onder ons gestalte kan aannemen. Hier en nu.

Verantwoord

Het gaat Bonhoeffer altijd om een verantwoord leven en een verantwoord handelen. En zonder de werkelijkheid waarin wij leven in rekening te brengen, kunnen we niet bij voorbaat zeggen wat dat verantwoord leven en handelen inhoudt.

Deze benadering van Bonhoeffer maakt zijn ethiek juist actueel. Hij schreef zijn ethiek namelijk in de tijd dat hij met niet kerk-gebonden mensen samenwerkte en ontdekte dat juist zij, in tegenstelling tot veel kerkmensen, verantwoord handelden.

In zo’n ‘seculiere’ wereld helpen ethische regels, die veelal vanuit de kerken of de christelijke godsdienst geformuleerd zijn ons niet. Niettemin kunnen we dan Christus navolgen door maatschappelijk verantwoord te handelen. En daarbij kan het ethisch denken van Bonhoeffer ons helpen.