SP-ideoloog Ronald van Raak had hoge verwachting van het eerste kabinet Balkenende. Foto ANP

Nu Jan Marijnissen zich steeds meer terugtrekt als grote roerganger en ideoloog van de Socialistische Partij, werpt Kamerlid en voorzitter van het Wetenschappelijk Bureau Ronald van Raak zich op als de vertolker van het gedachtegoed van de partij.
 
Van Raak, historicus en filosoof, publiceerde gisteren Op zoek naar vrijheid, een boek waarin hij in korte hoofdstukken de problemen van de Nederlandse samenleving analyseert.

Ministerspost

Het is interessant kennis te nemen van de ideeën van Van Raak, want het kan zomaar zijn dat hij een van de ministers wordt in het volgende kabinet. Als we de peilingen moeten geloven – wat trouwens altijd een hachelijke zaak is – wordt de SP straks de grootste en mag partijleider Roemer in dat geval wellicht de formatie beginnen. Een ministerspost lijkt dan weggelegd voor een veelzijdig en geleerd man als Van Raak.

Zijn observaties en analyses van de Nederlandse samenleving hebben veel bekende elementen. Hij wijst op de negatieve gevolgen van privatisering, verzelfstandiging van nutsbedrijven en de desastreuze gevolgen van de managerscultuur in zorg en onderwijs. En het moet gezegd: deze kritiek is tegenwoordig weer gemeengoed aan het worden, maar werd zo’n twintig jaar geleden alleen geuit door de SP.

Dooyeweerd

Wat het boek vooral interessant maakt is dat de problemen van de samenleving worden bekeken aan de hand van ideeen van denkers uit de Nederlandse geschiedenis. Zo passeren Siger van Brabant, Erasmus, Coornhert, Hugo de Groot, Spinoza, Thorbecke, Kohnstamm en anderen de revue.

Van Raak besteedt ook een hoofdstukje aan de ideeën van VU-filosoof Herman Dooyeweerd, de architect van de Reformatorische Wijsbegeerte. Zijn filosofie is vormend geweest voor een aantal Nederlandse politici, zoals Balkenende, Donner, Rouvoet en Wouter Bos.

Van Raak noemt de filosofie van Dooyeweerd waarderend een ‘christelijke bevrijdingsleer’. ‘Niet de overheid, maar ouders en leraren zijn verantwoordelijk voor het onderwijs, patiënten en artsen voor de zorg, bewoners en corporaties voor de woningbouw.’

Verademing

De SP-ideoloog beschouwde het aantreden van Balkenende als premier aanvankelijk als een verademing. Eindelijk een politicus die sprak over moraal, gemeenschapszin, naastenliefde en rentmeesterschap. In het boek Anders en beter (2002) had Balkenende bij wijze van herbronning van het CDA-gedachtegoed zijn visie op de Nederlandse samenleving uiteengezet.

Maar hoe teleurstellend was uiteindelijk het beleid van zijn kabinetten. Niet de burgers kregen het weer voor het zeggen, maar de markt en de commercie. ‘Dooyeweerd wilde scholen meer vrijheid geven om het onderwijs in te richten, zorginstellingen meer verantwoordelijkheid voor de zorg, corporaties meer vrijheid om woningen te bouwen. De invoering van meer marktwerking heeft aan deze ‘soevereiniteit’ juist afbraak gedaan’, oordeelt Van Raak.

Retoriek

Hij wijdt ook nogal wat woorden aan de toenemende armoede in Nederland. Hij wijst daarbij op het cynisme van premier Rutte die ontkent dat er armoede in Nederland is, maar dat er slechts sprake is van mensen met een laag inkomen.

Van Raak stelt daar tegenover hoe je mensen dan moet betitelen die naar de voedselbank moeten, kinderen die geen computer hebben, nooit met vakantie gaan en niet naar een sportclub kunnen, die geen ontbijt of elke dag warm eten krijgen, die ongezonder zijn, een lagere opleiding hebben en die minder lang leven.

Hierbij draaft Van Raak nogal door in SP-retoriek, want kinderen een ontbijt ontzeggen heeft weinig te maken met armoede, maar veel meer met de mentaliteit van ouders. Ook wijdt hij geen woord aan het feit dat nogal wat mensen met een laag inkomen geen geld hebben voor een paar dagen vakantie, maar blijkbaar wel voor de snackbar en shag.