De Duitse praktisch-theoloog Roosen stelt dat een gemeente nooit verder kan springen dan haar polsstok lang is. Bill Hybels daarentegen pleit voor roekeloze doelen. Foto: ANP


Aan de slag gaan met visieontwikkeling in een gemeente is in zekere zin een avontuur. Een onzeker avontuur; omdat de uitkomst niet vaststaat en omdat je met verschillende geluiden, groepen en belangen hebt te maken. Wat zijn valkuilen waar je in kan trappen?

1. Een probleem wordt in het geheel niet op een visie betrokken

Men opereert in dit geval enkel op het niveau van hoe-vragen. Waarom-vragen en waartoe-vragen worden niet gesteld. Een voorbeeld is de aanpak van teruglopend kerkbezoek. Een echte analyse vindt niet plaats
.
Misschien zouden de uitkomsten ook wel te pijnlijk zijn... Onmiddellijk wordt overgegaan tot strategieën om het tij te keren.

De remedie is dan bijvoorbeeld het vaker uitnodigen van een koor of meer bijzondere diensten. Dat trekt meestal wel mensen, zo is de gedachte.

Er wordt echter bij deze aanpak niet fundamenteel over de kerkdienst nagedacht. Dát er iets gebeurt, lijkt belangrijker te zijn dan wát er gebeurt.

2. De visie wordt te snel ontwikkeld

Een visie moet groeien en groeien kost tijd. Die tijd gunnen gemeenten zich niet altijd, en meestal leidt dat ertoe dat de visie niet daadwerkelijk gaat functioneren.

Het gaat om een permanent proces dat het (gebeds)leven van een gemeente of parochie fundamenteel tekent. Het is onvoldoende om de visieontwikkeling te beperken tot bijvoorbeeld het moment waarop een nieuw beleidsplan moet worden geschreven.

Toch gebeurt dat maar al te vaak en het resultaat is vaak dat het gemaakte beleidsplan feitelijk niet functioneert en dat het maken ervan als een zinloze bezigheid wordt ervaren.

Het is van groot belang dat gemeenten zich realiseren dat de ontwikkeling van ‘een geleefde visie’ jaren kost.

3. De visie is vooral antithetisch geformuleerd

Er is in deze situatie vooral overeenstemming over wat men niet wil. De consensus heeft dus voornamelijk betrekking op iets negatiefs.

Er is een gemeenschappelijk afzetpunt, maar het blijkt een brug te ver te zijn om te komen tot een positieve formulering van wat men dan wel wil.

Groepen die zich van andere groepen hebben afgesplitst, hebben daar nogal eens last van. We kunnen daarbij denken aan bijvoorbeeld nieuwe politieke partijen en ook aan nieuwe kerkelijke gemeenten.

Het is vooral duidelijk wat men niet wil, maar het kost vaak moeite en strijd om op positieve wijze een koers te ontwikkelen.

4. De visie wordt slechts door enkelen geformuleerd en gedragen

Hier is sprake van een tweedeling. Sommigen hebben bewust vanuit het Evangelie gezocht naar een visie, maar anderen zijn daar niet deelgenoot van gemaakt.

Op deze plek noem ik ook de voorganger. Deze brengt doorgaans zijn of haar eigen ideeën en voorkeuren mee. Daar is op zich ook niets mis mee, integendeel, maar cruciaal is hier wel de vraag in hoeverre voorganger en gemeente hierin sporen.

Willen de initiatieven van een voorganger beklijven, ook na diens vertrek, dan zal de gemeente deelgenoot moeten worden. Dat is heel iets anders dan welwillend ruimte scheppen voor de stokpaardjes van de pastoor of dominee.

5. De visie daagt niet uit

De creatieve spanning waarover hier boven werd gesproken, is het meest gediend bij een visie die het midden houdt tussen ‘meer van hetzelfde’ en ‘luchtfietserij’.

Het gaat hier om vragen als ‘wat kunnen we aan en wat niet?’ en ‘wat past bij ons?’ Het antwoord op deze vragen is mede afhankelijk van vroegere ervaringen en eigen (geloofs)overtuigingen.

Interessant is hier bijvoorbeeld het verschil tussen de Duitse praktisch-theoloog Roosen en de Amerikaanse voorganger Bill Hybels.

De eerste stelt tamelijk nuchter vast dat konijnen enkel konijnen krijgen. Daarmee bedoelt hij dat een gemeente nooit verder kan springen dan haar polsstok lang is en dat daarom bescheidenheid en gevoel voor de realiteit geboden zijn.

Hybels daarentegen pleit voor roekeloze doelen: ‘We besloten zulke hoge doelen te stellen dat we Gods bovennatuurlijke kracht nodig zouden hebben om ze te verwezenlijken’.

6. De visie wordt te weinig gecommuniceerd

Visies hebben onafwendbaar de neiging om weg te zakken. Daarom is het zaak een eenmaal geformuleerde en aanvaarde visie voortdurend opnieuw te communiceren.

Mensen pikken nieuwe gedachten vaak bij stukjes en beetjes op, veel gaat er langs hen heen bij een eenmalige uitleg. Dat betekent dat herhaling nodig is.

Dat vraagt om creativiteit, want het gaat hier niet om het eindeloos herhalen van dezelfde woorden. Steeds zal gezocht moeten worden hoe in een specifieke situatie of tijd de visie adequaat en uitnodigend gecommuniceerd kan worden.
 
7.  De visie wordt los van de concrete situatie ontwikkeld

Visieontwikkeling is hier bij wijze van spreken een kwestie van ‘een dag op de hei’. Men gaat er echt eens echt voor zitten, bij voorkeur buiten de vaste vergaderplek.

Er zal ongetwijfeld een prachtige visie worden geformuleerd, maar de kans is groot dat deze vervolgens in schoonheid sterft.

Uiteraard is het goed om apart tijd te nemen voor het gesprek over visie, maar het is vooral de kunst om de vraag naar de visie op te nemen als deze zich op natuurlijke wijze aandient.

En dat gebeurt telkens, vrijwel elk agendapunt van een kerkenraad of parochiebestuur biedt daarvoor aanknopingspunten. Visieontwikkeling gaat uiteindelijk niet vooraf aan het omgaan met concrete problemen en uitdagingen, maar gebeurt juist daarin.

Het is tenslotte zinvol te onderstrepen dat het ontwikkelen van een visie niet per definitie betekent dat een gemeente of parochie opeens heel andere dingen gaat doen of de bestaande zaken op een heel andere manier gaat aanpakken.

Visieontwikkeling betekent bepaald niet dat de huidige praktijk overboord wordt gezet. Als een gemeente of parochie goed functioneert, kan een visiestuk voor een belangrijk deel bestaan uit een verwoording van de bestaande praktijk. Maar ook dan zal het visiedocument een spanning willen oproepen met het huidige functioneren.

Dr. Sake Stoppels is docent Gemeenteopbouw aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.