Het lijkt of Wim Dekker nooit stopt met piekeren en peinzen. Voortdurend is hij in de weer met vragen over de kerk, de secularisatie, de Bijbel. Dekker is typisch iemand die al sprekend zijn gedachten vormt, zoekend en tastend, om dan plotseling fel te worden: ,,Luister eens, als ik nog één greintje geloof in mijn bast heb, zal ik niet ten prooi vallen aan het cynisme. Dat méén ik! Een muur tegen het cynisme, dàt is het geloof.”

Ik ontmoet Dekker in zijn huis in Oosterwolde. Er staat een doos vol exemplaren van zijn nieuwe boek: het proefschrift waarop hij vandaag promoveert in Amsterdam. De titel luidt: Afwezigheid van God. Voorafgaand aan ons gesprek lopen we even de studeerkamer in om een kopietje opte halen. Dekker hurkt bij de printer neer, trekt aan de papieren die vastgelopen zijn en praat ondertussen met de rug naar mij gekeerd minutenlang over de Duitse theoloog Pannenberg, een van de hoofdpersonen van zijn nieuwe boek -zijn dissertatie.

Dit zijn de momenten waarop Dekker iets verstrooids over zich krijgt, en in de verte kijkend zijn ideeën verwoordt. ,,Pannenberg is een van de grote naoorlogse Duitse theologen. Een echt reformatorisch theoloog. Hij staat middenin de moderne tijd en vraagt: waarom is God afwezig? Dat is ook mijn vraag. Ik liep daar al vroeg mee rond. Is Gods afwezigheid een oordeel? Of komt het neer op desinteresse van de mensheid? Kun je trouwens ook prima leven zónder die God van het christendom, of zakt de cultuur dan in elkaar? Pannenberg peilt diep in onze cultuur om een antwoord te vinden. Hij stelt vast: de cultuur gaat teloor als de getuigen van God over Hem zwijgen. Daar is hij heel stellig in. Maar dan legt hij het probleem dus óók in de kerk, waar men niet met één mond over God spreekt en waar allerlei ruis op de lijn zit.”

Dekker praat onverstoord verder, nog altijd gehurkt bij de printer die allang zijn papieren heeft uitgespuwd. Dan staat hij op, pakt een dik boek van zijn overvolle bureau en grijnst: ,,Dit boek is echt heel erg lastig om te vatten, hoor. Het is de ‘mensleer’ van Pannenberg, zijn zogeheten antropologie. Ik wil jou niet onderschatten, maar daar kom jij echt niet doorheen.”

Symfonie

Dekkers boek behandelt niet alleen de genoemde Pannenberg. De stem van deze theoloog is onderdeel van een breder opgezette symfonie, waarin ook de stemmen klinken van de katholieke theoloog Anton Houtepen (1940-2010) en de protestantse theoloog K.H. Miskotte (1894-1976). Dit drietal verschilt onderling tamelijk sterk.

Pannenberg is een cultuurbeschouwer die meent dat je op een redelijke manier het evangelie kunt uitleggen, zó dat iedereen kan inzien dat het een reëel en aanvaardbaar verhaal is.

Houtepen zit in de buurt van Pannenberg, en meent dat de cultuur in diep verval is, omdat de kernwaarden van het christelijke geloof miskend worden. Hij is sterk filosofisch ingesteld.

Miskotte op zijn beurt vindt dat je erg moet oppassen met filosofische redeneringen. We moeten niet praten in algemene termen over een God die filosofisch of cultuurhistorisch bij de mens past. God is altijd de bijzondere God, Hij openbaart zich in Jezus Christus en laat zich niet vatten in onze redeneringen. Het zwaartepunt van Dekkers boek ligt bij Miskotte: ,,Bij hem zie je heel sterk de verlegenheid in het spreken over God. We mogen in vertrouwen de Schriften lezen, maar als God zich niet aan ons presenteert, kunnen we God niet zelf tevoorschijn toveren.”

Opborrelen

,,Maar dit betekent niet dat het nutteloos is om te onderzoeken wat er gaande is in de cultuur. We zouden goed moeten luisteren naar allerlei stemmen die er klinken bij seculiere denkers en religieuze zoekers. Zien we daar al niet iets opborrelen van wat uiteindelijk God in zijn openbaring zegt? Dat vind ik een heel belangrijke lijn. Daarover kun je in gesprek, binnen de kerk, maar ook in het gesprek met buitenstaanders. Denk aan het beeld van zaaien en oogst: vooraf moet je de akker bereiden. Die overtuiging is sterker geworden bij mij, in de loop der jaren. In het missionaire werk moeten we ons ervan bewust zijn dat God op een onnavolgbare manier zelf binnenkomt in mensenlevens, maar de grond kunnen we voorbereiden.”

Dekker kiest in dit verband voor een tweetrapsbenadering. De kerk spreekt rechtstreeks en ‘onrechtreeks’ over het evangelie. Dekker: ,,Je zou in de lijn van Houtepen en Pannenberg een kritisch gesprek moeten voeren over de ‘logica’ van ons wereldbeeld, over het idee dat er niets méér is dan wat wij kunnen zien en kunnen meten. Ik denk dat dit gesprek hard nodig is, want het besef van een mogelijke God is heel ver weg. Maar tegelijk moet je met mensen de Bijbel lezen, in het vertrouwen dat God zich daarin laat kennen. Dat is het hart van de zaak.”

Deze benadering in twee stappen betekent ook iets voor kerkgangers, vindt Dekker. Zij leven in de vanzelfsprekendheid van het moderne wereldbesef, waarin alle aanwezigheid van hogerhand is uitgebannen. Dekker: ,,Het zou erom moeten gaan dat we het seculiere levensbesef leren corrigeren door wat we uit de openbaring van God weten, zó dat jijzelf in jouw leven de tekenen leert verstaan die wijzen naar God.”

Vergelijk het met voedsel en gezondheid: van een ongezond eetpatroon word je ziek. Van een leven zonder God raak je op drift, raak je los van je bestemming. Dekker: ,,Ik vind deze lijn van denken vooral bij Pannenberg. Als we God buiten de deur zetten en op onze eigen manier aan de slag gaan, verliezen we iets wezenlijks. Eigenlijk verliezen we onszelf: het leven verliest zin en doel, de opsluiting in het eigen ego dreigt. Dat geldt ook voor de cultuur. Als resultaat daarvan doen zich verschijnselen voor die duiden op degeneratie en verval: het sterk toegenomen individualisme, de vereenzaming, het zinverlies, tot in neuroses toe. Zelfs het stijgende aantal zelfdodingen is volgens Pannenberg een gevolg van neiging in de westerse cultuur om God uit ons leven weg te poetsen.”

Maar praat daar maar eens over met een willekeurige buitenstaander. Zou Dekker dat zelf durven? Zou hij op een zonnig terrasje, in gesprek met mensen die nooit in een kerk komen, deze stelling willen verdedigen: zonder geloof vaart niemand wel, zonder de God van de Bijbel komen er meer neuroses voor, meer zelfmoorden en raken mensen eenzaam? ,,Ik zou het als vraag ter sprake brengen”, zegt Dekker. ,,Bijvoorbeeld als het gaat over individuele vrijheid, het hoogste goed van de hedendaagse seculiere cultuur. Mijn vraag zou zijn: zijn we echt bevrijd en gelukkig nu we die vrijheid hebben verworven?”

Problemen

Dekker pakt een boek dat onder de salontafel ligt. Het heet De prijs van de vrijheid, het is geschreven door de humanisten Joep Dohmen en Maarten van Buuren. ,,Dit boek is een duidelijk voorbeeld van de problemen waar je in terecht komt als je religie de deur gewezen hebt of kwijt bent geraakt. De individuele, grenzeloze vrijheid zou ons moeten verlossen. Maar wij zijn helemaal niet gelukkig geworden van de vrijheid. Als ik op dat terrasje zit, hoef ik niet eens de Bijbel erbij te halen, ik kan eenvoudigweg verwijzen naar deze humanisten. In hun boek zijn ze eindeloos bezig om grenzen te zoeken, want die veelgeroemde vrijheid kan blijkbaar niet zonder grenzen, zonder waarden en normen. Ongedefinieerde vrijheid leidt tot niets, daar is iedereen het over eens.”

,,Mijn inzet zou zijn, als je nú ziet dat de cultuur vastloopt, dat oriëntatie wordt gemist, zou je dan dat oude verhaal over de God van de Bijbel niet eens moeten heroverwegen? Je kunt niet rechttoe rechtaan zeggen: God is verdwenen dus nu moeten we op de blaren zitten. Maar wel is duidelijk dat we niet bereikt hebben wat we hoopten te bereiken door God buitenspel te zetten. Vandaag kunnen we eindeloze discussies beluisteren op radio en tv over de grenzen van de vrijheid. Men poogt op een seculiere manier begrippen als goed en kwaad, barmhartigheid en medemenselijkheid te definiëren, omdat we de onmenselijkheid vrezen.”

,,In dát debat is het de uitdaging voor de kerk om te laten zien dat het christelijke geloof een wezenlijke garantie inhoudt voor de menselijkheid, voor de ware humaniteit. In de begrenzing die de Bijbel aanwijst, kom je tot je vervulling.”

Niet grenzeloos

Natuurlijk is vrijheid niet grenzeloos; daarover is Dekker het eens met humanisten. Het verschil zit hem er in dat Dekker vindt dat je God nodig hebt voor de ware menselijkheid, voor heilzaam samenleven, voor het ervaren van de ultieme vervulling in je leven. Dohmen en Van Buuren menen: dat alles kan ook prima zònder God. Dekker: ,,De leus van het humanisme luidt: ik geloof in mezelf. Eigenlijk vind ik dat je daarbij een groter geloof nodig hebt dan voor het geloof in God. Want het humanisme is ook een geloof, met allemaal hoofdletters: dat idee van ‘ik geloof in de kracht mensen’. Soms zie ik ook die ‘kracht van mensen’ en dan ben ik onder de indruk. Maar als je niet wilt zien dat diezelfde mens ook tot de meest erbarmelijke dingen in staat is, ben je blind. Mensen zijn geneigd tot allerlei kwaad. In elk geval zo veel kwaad dat het niet vanzelf goed komt.”

Waar gaat het mis bij de redenering van Dohmen? Dekker valt even stil, piekert een moment. Dan zegt hij: ,,Het is overmoed. Dat leidt tot diepe frustratie. Als ik het even bij mijzelf mag houden -wanneer ik níét de garantie heb dat het echt goed komt, met mijzelf, met de wereld -dan kan mijn optimisme zomaar omslaan in cynisme. Dan geef ik er de brui aan, teleurgesteld. Ik denk dat mijn geloof hiertegen het enig houdbare verweer is. Ondanks alles wat tegenvalt -de kerk die terugloopt, de samenleving die op drift raakt -mijn hoop op God is de wal die het cynisme keert. Dat is het diepe verschil tussen humanistische projecten om de mens te verbeteren en wat het evangelie mij aanreikt: hoop als weerstand tegen het cynisme.”

Twee boeken

Wim Dekker komt dit jaar met twee boeken; de oogst van een leven lang werken in de kerk en ademen in de hedendaagse cultuur. Hij werd predikant toen hij zesentwintig was en al vrij snel besefte hij dat hij veel te maken zou hebben met het fenomeen van de secularisatie, met de leegloop van de kerken -en met alle vragen die daarmee samenhangen.

Marginaal en missionair, Dekkers boek dat in april verscheen, bevat zijn denkbeelden over missionair kerkzijn zoals die in de loop van tientallen jaren bij hem zijn gegroeid en ontwikkeld. Hoewel zijn proefschrift zeker qua betoogtrant en systematisch gehalte sterk verschilt van Marginaal en missionair, is de verwantschap duidelijk. Het slothoofdstuk van de dissertatie is zelfs een bewerking van een hoofdstuk uit het eerdere boek. Veelzeggend genoeg heet dit hoofdstuk: Het gesprek met de agnostische tijdgenoot, dus met de tijdgenoot die meent dat over het bestaan van God weinig zinnigs te zeggen valt.

De band tussen beide publicaties is innig, bevestigt Dekker: ,,In Marginaal en missionair heb ik geschreven over de crisis van de kerk. Die crisis is niet in de eerste plaats iets van het instituut dat niet meer van deze tijd zou zijn, maar het is de crisis van het geloof, van de ervaring van God en het verstaan van de Bijbel. In mijn nieuwe boek ga ik in op vragen die te maken hebben met de secularisatie. Dan gaat het onderhuids natuurlijk ook steeds over de kerk, want de verduistering van God in onze West-Europese cultuur heeft alles te maken met de kerken.”

,,In Marginaal en missionair had ik uitgelegd dat ik de secularisatie en de neergang van de kerken zie als een oordeel van God. Daar zijn veel mensen overheen gevallen. Het zou allemaal te zwartgallig en te massief zijn. Ik geloof niet dat dit zo is. Ondanks die gedachte aan een goddelijk oordeel zoek ik naar wegen om God ter sprake te brengen. Het is dus geen dood spoor om te spreken over het oordeel, maar eerder een route waarlangs je nieuwe wegen vindt die echt ergens toe leiden.”

Afwezigheid van God. Een onderzoek naar antwoorden bij W. Pannenberg, K.H. Miskotte en A. Houtepen. Wim Dekker. Boekencentrum, 25 euro