Apologetiek is als heien: pas na het voorwerk komt het evangelie in beeld. Foto: Wikicommons, Kleuske.nl

Oktober 2012: de succesvolle schrijver Tommy Wieringa lanceert zijn nieuwe roman Dit zijn de namen. Anders dan in eerdere boeken gaat het deze keer om maatschappelijke thema’s: emigratie en religie. In allerlei media komt Wieringa uitvoerig aan het woord. In een interview met de Volkskrant noemt hij zich een ‘overtuigd ongelovige’. Slim gezegd. Ik heb werk gemaakt van mijn ongeloof, bedoelt hij; ik weet uit ervaring waar ik over praat.

En inderdaad: Wieringa zat op een katholieke school en later op een vrije instelling in de geest van Rudolf Steiner. Uit beide milieus geeft hij grinnikend voorbeelden. In het interview kan er voor religie geen goed woord af. Godsdiensten baseren zich op ‘achterlijke aannamen’. Dat beeld zal blijven hangen bij veel lezers. Met name bij de grote groep mensen die deze mening toch al was toegedaan.

Niet zaligmakend

Dit voorbeeld sluit goed aan op een kernbewering uit Alister McGraths nieuwste boek. Apologetiek is volgens McGrath in letterlijke zin niet zaligmakend. Het is slechts voorwerk voor de communicatie van het evangelie. Maar als zodanig is het noodzakelijk. Iemand uitnodigen christen te worden kan niet zomaar.

In iedere tijd en cultuur is voorwerk nodig. Steeds moet met argumenten uiteengezet worden waarom de christelijke religie niet ‘volkomen knots’ is. Gebeurt dat niet, dan zullen de Tommy Wieringa’s van deze wereld - en zeker hun vele lezers - geen seconde overwegen of christelijk geloof hun iets zou kunnen bieden.

Welkome aanvulling

Er is de afgelopen jaren een stroom aan apologetische boeken verschenen, ook in Nederlandse vertaling. Ik noem slechts Eenvoudig christelijk van Tom Wright en In alle redelijkheid van Tim Keller.

Het boek van McGrath is een welkome aanvulling om minstens twee redenen. Ten eerste komen steeds meer christenen ervan onder de indruk hoe ‘volkomen knots’ hun geloof is, iets dat voor de eerste generaties christenen een diep besef was. Christelijk geloven wordt om allerlei redenen steeds minder vanzelfsprekend.

Hedendaagse christenen zullen daarom allereerst voor zichzelf apologetisch te werk moeten gaan. Ten tweede is het boek van McGrath een leerboek. Hier is geen meeslepend apologeet aan het woord maar een leraar die zijn publiek een apologetische houding bij wil brengen. Kun je bij Keller nog wel eens denken: ‘zo goed kan ik het nooit!’, McGrath neemt zijn lezers mee en helpt hen op weg.

Vertalen

Het boek vertoont alle kenmerken van de stijl waar McGrath bekend om is geworden: rustig, weloverwogen, gedegen. De hoogleraar uit Oxford is geen man voor bijzonder originele gedachten of spannende theologische inzichten.

Hij weet waar zijn kracht ligt: in het doordenken van de rationaliteit van het christelijk geloof, met name in dialoog met het nog altijd buitengewoon dominante paradigma van de natuurwetenschappen (waar hij zoals bekend van huis uit vertrouwd mee is). Behalve voor het verdedigen van het christelijke geloof ziet McGrath twee andere taken voor apologetiek: het christelijk geloof aanprijzen en vertalen.

Contextualisatie

Met dat laatste doelt hij op contextualisatie: de christelijke traditie omzetten in taal van vandaag. De hoofdstukken over hedendaagse cultuur en de theologische basis voor apologetiek zijn wel heel erg inleidend.

Het boek komt pas echt op dreef vanaf hoofdstuk vijf waar McGrath de redelijkheid van het christelijk geloof uiteenzet, gevolgd door ‘richtingwijzers’ (vormen van apologetisch gesprek) en ‘vensters’ (aanknopingspunten om bij gesprekspartners een deur te openen). Hier geeft McGrath tal van relevante voorbeelden en draagt hij citaten aan van mede- en tegenstanders die er bijna altijd toe doen.

Nieuwe Atheïsme

Drie kritische kanttekeningen. Waar McGrath herhaaldelijk aanbeveelt om als christelijk apologeet wellevend te zijn en de geest van Christus te verspreiden, lukt hem dat zelf niet als het om het ‘Nieuwe Atheïsme’ gaat (verbonden met namen als Richard Dawkins en Christopher Hitchens). Iemands benadering ‘minachtend’ noemen getuigt niet van veel achting.

Twee: dit handboek lijdt aan wat Tim Keller under-adaptation noemt. Er is heel veel (christelijke) boodschap en heel weinig reflectie op cultuur.

De filosoof Charles Taylor (zelf katholiek) krijgt terecht veel lof voor zijn grootse poging te peilen wat ‘een seculiere tijd’ precies betekent én hoe dit ook gelovigen beïnvloedt: in een seculiere tijd kun je eigenlijk niet anders dan seculier geloven. Over die stelling is debat mogelijk en nodig maar McGrath lijkt zich in dit boek niet erg bewust van de impact van een seculiere tijd.

Hij hanteert een naar mijn gevoel wat ouderwetse apologetiek. Illustratief is dat hij regelmatig C.S. Lewis en J.R.R. Tolkien aanhaalt, grootheden maar ondertussen van inmiddels twee of drie generaties geleden. Ook de opmerkingen over wat postmodernisme is, behoren niet tot het beste wat ik van McGrath gelezen heb.

Inhoudelijke consistentie

Een derde kritiekpunt heeft met inhoudelijke consistentie te maken. De insteek van het boek is heel bescheiden: apologetiek is voorwerk voor evangelisatie. Door heel het boek heen blijkt apologetiek bij McGrath ook aanprijzend te kunnen zijn.

Waar de apologeet goed te werk gaat, wordt niet alleen het hoofd maar minstens zozeer het hart geraakt. Bij C.S. Lewis en Tim Keller is dat bijvoorbeeld menigmaal het geval. Evangeliseren lijkt eigenlijk ook precies wat McGrath wil.

De sleutel ligt mijns inziens bij het antwoord op een bijbels-theologische vraag: is apologetiek daar een apart genre? Of heeft alle communicatie van het evangelie per definitie een apologetisch aspect? Ik neig naar het laatste. In dat geval is een apart ‘handboek apologetiek’ wellicht wat teveel van het goede. Maar je kunt het ook omkeren: gelukkig gaat McGrath bij vlagen ver over de door hemzelf getrokken grenzen van wat apologetiek is heen.

Tim Vreugdenhil (1975) is theoloog en werkt als predikant in Amstelveen en Amsterdam.