Hoever gaat burgertrouw? En wat moet je daarvoor doen? Foto: ANP Frank van Beek

Definities

Een goede definitie van burgertrouw biedt altijd plaats aan religieuze overtuigingen, vindt hij. Omdat de bestaande dat beperkt doen, formuleerde hij er zelf een: burgertrouw is engagement met de samenleving. Daaronder verstaat hij: ‘laten zien dat je wilt meedoen in de samenleving, die je beschouwt als jouw samenleving.’

Dronkers geeft drie definities van burgertrouw. De eerste is liberaal: burgertrouw betekent dat je instemt met de waarden van de samenleving. De tweede is conservatief: burgertrouw houdt in dat je je laat vormen door de traditie van een land. De derde is nationalistisch: burgertrouw blijkt uit omarming van de nationale identiteit.

Aan de burgertrouw van de vroege christenen werd getwijfeld omdat ze geen offers brachten. Komen die tijden weer terug?

"Dat was ook mijn fascinatie. In Nederland gaat de discussie vooral over de vraag of moslims wel betrouwbare burgers zijn maar dezelfde vraag werd in het Romeinse rijk gesteld aan christenen. Maar dat die tijden terugkomen, geloof ik niet.

Er is wel minder begrip voor het belang van religieuze overtuigingen. Het secularisme is tegenwoordig een belangrijke waarde die religieuze waarden deels verdringt. Ik vind zelf dat je mensen moet beoordelen op hun participatie en niet op hun godsdienst."

Is je eigen benadering van burgertrouw niet te ruim? Stel dat een moslim vindt dat de sharia het beste is voor Nederland. Zo iemand doet mee in het debat en in de samenleving en voldoet dan al aan jouw definitie en dat terwijl de sharia mijn burgerrechten als vrouw en christen schaadt.

"Allereerst is politiek niet zozeer het zoeken naar consensus, bij politiek bedrijven ga je uit van een conflict van waarden en daar moet je uit zien te komen. Burgerschap is deelnemen aan de samenleving, voorwaarde is dat je elkaar respecteert en behandelt als gelijkwaardig, veel interpretaties van de sharia passen daar niet bij. Je kunt vanuit je geloof wel uitleggen waar je voor staat, en ook de tradities handhaven die daarin belangrijk voor je zijn."

Waarom heb je een eigen omschrijving van burgertrouw opgesteld?

"Mijn omschrijving van burgertrouw is niet echt nieuw. In de Middeleeuwen was burgerschap geen kwestie, iedereen was onderdaan van dezelfde koning en had hetzelfde katholieke geloof. Na de Reformatie werd dat anders, er kwamen meer religieuze overtuigingen binnen één samenleving.

Toen kwam de vraag naar loyaliteit op. Wat ik zelf heel belangrijk vind is de notie dat burgers verantwoordelijkheid nemen voor de samenleving zodat die verder kan. Ruimte voor religie moet er altijd zijn, die wordt in andere omschrijvingen nogal eens beperkt."

Waarom wordt er zo naar religies gekeken? Waarom niet naar politieke overtuigingen? Communisten in de jaren '50 werden toch ook onbetrouwbare burgers geacht?

"En in de 19e eeuw werden de Rooms-katholieken met achterdocht bekeken. Een samenleving kent altijd groepen aan wiens loyaliteit wordt getwijfeld. In een liberale samenleving als de onze is keuzevrijheid heel belangrijk.

Na de verzuiling werd gezocht naar een nieuwe identiteit: wat bindt ons nu de oude verbanden zijn weggevallen? Die binding kwam toen van de bevrijding van dogma's en instituties. Voor politieke partijen als D66 is dat nog steeds de norm. Het is een kenmerk van Nederland."

Welke van de drie definities van burgertrouw overheersen in Nederland?

"Ik heb dat niet onderzocht maar er is volgens mij niet één definitie die de boventoon voert. Volgens Paul Schnabel van het CPB zijn Nederlanders vooral te typeren als moderne conservatieven. Modern in de zin van de liberale nadruk op de vrijheid van meningsuiting en het secularisme, conservatief in die zin dat ze dat willen behouden.

Opvallend is dat vervolgens wordt geëist dat iedereen die waarden deelt. Ik denk dat de samenleving inderdaad de ruimte moet bieden aan deze vrijheden maar juist daarom kun je die niet opleggen."

Burgertrouw lijkt me per definitie lastig voor een christen, zeker als er uiterste loyaliteit wordt gevraagd, zoals in de derde definitie.

"Loyaliteit aan God staat voor mij persoonlijk bovenaan. De vraag is alleen hoe je dat vorm geeft. Participeren in de maatschappij is altijd goed, in de landelijke politiek maar ook in de wijk waar je woont. Maar in het uiterste geval, met als extreem voorbeeld Nazi-Duitsland, gaat loyaliteit aan God boven burgertrouw."

Kun je al vast antwoord geven op de vraag van je inleiding op het symposium: zijn gelovigen betrouwbare burgers?

"Het antwoord op die vraag luidt: uiteindelijk niet."

Gereformeerden van een eeuw geleden hadden zich in hun graf omgedraaid als ze deze vraag hadden gehoord.

"Het stoort mij in het huidige publieke debat dat wordt gedaan alsof moslims per definitie het probleem zijn terwijl ook christenen altijd geworsteld hebben met hun loyaliteit aan de samenleving. Voor gereformeerden geldt hetzelfde toen in de 19e eeuw koning Willem I met zijn staatskerk loyaliteit eiste.

Mensen die zich afscheidden van de hervormde staatskerk kregen inkwartiering te verduren. De geschiedenis leert dat de loyaliteit van christenen niet valt te garanderen."