Tom Wright is nieuwtestamenticus aan de universiteit van St. Andrews. Foto: The Church of England

N.T. Wright (1948), hoogleraar in het Schotse St. Andrews, lijkt uit te groeien tot een theoloog om wie je niet heen kunt. Zijn vele Engelstalige studies over het Nieuwe Testament worden gretig gelezen, ook door Nederlandse theologen.

Ook de ‘gewone lezer’ heeft daar baat bij. Wright is een meester in het vertalen van zijn soms ingewikkelde, vakmatig geformuleerde denkbeelden voor een breed publiek. Hij publiceerde bijvoorbeeld een reeks studieboeken voor gemeenteleden bij alle nieuwtestamentische bijbelboeken. Zijn grote theologische studies voor vakgenoten smeedde hij om tot handzame boeken voor mensen die geen theologische opleiding hebben. Dat vergroot de impact van zijn werk.

Onlangs interviewde Andries Knevel Tom Wright voor een EO-programma op tv. In dat gesprek werden de contouren van zijn theologie zichtbaar. Wright wil niet het aloude christelijke geloofsverhaal op zijn kop zetten. Hij wil geen nieuwlichter zijn en opteert niet voor creatieve vrijzinnigheid. 

Verarming

Hij plaatst de christelijke orthodoxie in de breder verband, dat hij aan de Bijbel ontleent. Wright vindt dat het er niet om gaat dat mensen een relatie met Jezus krijgen, met als doel na dit leven in de hemel terecht te komen. Hij vindt dit een verarming van de theologie en van het geloofsleven. Het gaat volgens hem om de nieuwe wereld die God op het oog heeft. Wie gelooft, neemt daar deel aan.

Hier en nu breekt het Koninkrijk van God door en het is belangrijk je daarvan bewust te zijn. Na de dood wacht dus niet de hemel als eindstation. De voltooiing die de bijbel in beeld brengt strekt verder.

De opstanding uit de dood speelt een voorname rol in het denken van Wright: Jezus was de eerste, maar zijn volgelingen staat ook zo’n opstanding te wachten. Als het zover is, komt het koninkrijk van God tot volle bloei. Wright benadrukt dat het in het christelijk geloof niet draait om ‘het leven na de dood’, maar om ‘het leven ná het leven na de dood’: de opstanding van allen die bij Jezus horen, in een vernieuwde wereld.

Daarmee verbonden is zijn kijk op de vergeving van zonde door Jezus’ dood en opstanding. Wie alle nadruk legt op alleen de vergeving, mist een belangrijk deel van het verhaal. Jezus overwon de dood en de machten van het kwaad (een accent dat ook in de Vroege Kerk nadrukkelijk aanwezig is) en levert daarmee het initiatief voor het komende Rijk van God.

Hier en nu

Een belangrijk punt in de theologie van Wright is de grote betekenis van het ‘hier en nu’. Het leven vandaag staat in het teken van wat komt: de voltooiing van Gods nieuwe wereld.

Daarover schrijft hij in het recent verschenen boek Goed leven, een vertaling van zijn in 2010 verschenen After you believe - Why christian character matters. Hierin houdt hij een pleidooi voor bijbelse deugden en voor het trainen van de ‘gewoontes’ die bij het Koninkrijk van Jezus horen.

Aan het werk

Wright legt er grote nadruk op dat we ‘aan het werk’ moeten, vanuit onze nieuwe identiteit in Christus. Om zich heen ziet hij talloze christenen die geen idee hebben van wat er van hen wordt verwacht. Zij menen dat het vooral gaat om Jezus die ons redt en straks in de hemel brengt, waar alle problemen zijn opgelost.

Wright hamert erop dat dit een onbijbelse voorstelling van zaken is. Wat God beoogt, is een totale vernieuwing van de wereld en van het menszijn. Dat proces is begonnen in Jezus en moet ook vormkrijgen in het leven van zijn volgelingen. Niet als een innerlijk spiritueel avontuur, maar in de ruimte van het dagelijkse leven.

Het gaat in het christelijk geloof om een concrete vernieuwde aarde met vernieuwde mensen. Vandaag zouden gelovigen zich daarnaar moeten uitstrekken, of zoals Wright eindeloos herhaalt: je moet erop anticiperen, je erop instellen, erop vooruitgrijpen.

Ware menszijn

De focus in dit nieuwe boek ligt bij een compleet nieuwe levensoriëntatie, die in oudere theologieën vaak aangeduid werd met ‘heiliging’. Maar Wright wil meer dan de heiliging, die vaak individueel ingekleurd werd: binnen de persoonlijke relatie met de Heer. Wright wil het hele menszijn erbij betrekken; het doel is volgens hem de groei naar het ‘ware menszijn’.

Vooral de liefde krijgt hierin een grote plek, maar ook nederigheid en tal van andere deugden en vruchten van de Geest. Deze radicale vernieuwing komt je niet aanwaaien. We moeten er hard mee aan de slag, houdt Wright zijn lezers voor. Door doelgerichte training moet het nieuwe menszijn worden eigen gemaakt, zodat het ons zal passen als een op maat gemaakte jas.

Opvallend is hier de kritische zin van Wright jegens de hedendaagse cultuur. Hij stelt het hoge emo-gehalte binnen en buiten de kerken stevig aan de kaak.

Een romantische sfeer speelt vaak een grote rol, signaleert hij: het zou gaan om mijn unieke gelovige ‘ik’ of om mijn religieuze gevoel. Nee, zegt Wright, de deugden die de bijbel aanreikt zijn niet ‘natuurlijk’ en moet je dus door inspanning aanleren. Ze staan soms haaks op wat jij zelf zou willen. Bovendien vergen ze inzicht en verstandelijke afweging - dat is wat anders dan ‘ik voel dat dit goed is’.

De wil

Typerend voor de Angelsaksische traditie waarin Wright staat, is de grote nadruk op de menselijke wil. Je moet willen werken aan je karakter, je moet kiezen en je bewust worden van wat God met jouw bestaan op het oog heeft. Die nadruk op de wil vind je niet zo sterk terug in het Nederlandse protestantisme.

Wie zich thuis voelt in een vorm van gereformeerde theologie zal hier even moeten slikken: Wright metselt het prachtige bouwwerk van het ‘vernieuwde leven’ op de fundamenten van onze gelovige vastberadenheid.

Zijn leidraad vindt hij, opvallend genoeg, bij de Griekse wijsgeer Aristoteles, die aanspoorde tot deugdzaam leven. Tegelijk onderstreept Wright dat de doelen en de deugden die het christendom stelt, radicaal verschillen van die van Aristoteles.