Maarten en Margreet van der Werf: ‘De Arabische Lente begon in veel landen met geweldloze protesten. Vaak zijn die veel effectiever.’

Vrede, geweldloze actie en gerechtigheid. Maarten en Margreet van der Werf uit Zwolle proberen deze kernwaarden in de praktijk te brengen. Ze woonden en werkten in Botswana en raakten betrokken bij het Doopsgezind Vredeswerk.

Margreet werkt nu als coach en trainer op een ROC. Maarten is naast trainer en mediator, coördinator voor Christian Peacemaker Teams (CPT) in Nederland. Hij gaat regelmatig naar een conflictgebied. “Naast de ondersteuning van de mensen dáár is het belangrijk om mensen in Nederland een ander beeld te geven van hoe je in conflictgebieden kunt werken aan vrede.”

Voelbare druk

Afgelopen zomer was Maarten namens CPT in Hebron, Palestina. Daar had hij te maken met confrontaties die makkelijk kunnen escaleren: enerzijds vijfhonderd kolonisten en de tweeduizend Israëlische militairen die hen beschermen, en anderzijds de Palestijnse bewoners van de oude stad.

Volgens Maarten heeft de aanwezigheid van internationale waarnemers een matigende invloed. Christian Peacemaker Teams probeert ook samen te werken met lokale partners die geweldloosheid voorstaan.

De toenemende druk op de Palestijnse bevolking is dagelijks voelbaar in Hebron, heeft Maarten ervaren: “De intimidatie door invallen, steeds terugkerende controle van identiteitskaarten en fouilleringen van mannen is deel van het dagelijks leven. Ook schoolgaande kinderen worden in die routine betrokken. Ik stel me voor dat het een grote invloed op hen heeft. De wereld kijkt toe en het gaat gewoon door.”

Kantelend wereldbeeld

Maarten en Margreet ontmoetten elkaar tijdens een weekend vanuit een doopsgezinde jongerenwerkgroep voor ontwikkelingssamenwerking. Maarten weigerde militaire dienst. In 1975 trouwden ze en kort daarna vertrokken ze naar Botswana. Ze werkten beiden in het onderwijs. “We werden geraakt door de boeken van Paulo Freire met zijn pedagogiek van de onderdrukten. Mijn wereldbeeld kantelde,” zegt Maarten.

“Ik doorzag de heersende en soms dwingende structuren. Maar de mensen kunnen het zelf, samenleven, als ze maar geen druk ervaren, zo stelde Freire. Een wijze les.”

Na drie jaar volgde een kort intermezzo in Nederland. Al gauw keerden ze terug naar Botswana. Daar kenden ze een non die hen uitnodigde mee te werken met een plaatselijk comité in opbouwwerk. Margreet zette een ‘train de kleuterleidster’-programma op, werkte samen met Unicef en deed vrouwenwerk. Maarten zette zich in voor de ontwikkeling van bushmen in het buitengebied: “Die werden behandeld als tweederangs mensen.”

Mediation

In 1984 keerden ze terug naar Nederland. Maarten: “Ik besefte dat vrede veel meer is dan iets weigeren. De goede dingen doen leidt juist ook tot vrede. Zo zijn we ons ook meer gaan richten op mediation en coaching.”

De Wereldconferentie van Doopsgezinden vond in 1984 plaats in Straatburg. Veel invloed kreeg een toespraak van de Amerikaanse evangelicale theoloog en hoogleraar Ron Sider. Wat zou er gebeuren als we met evenveel inzet, discipline en lef - maar dan zonder wapens - naar conflictgebieden zouden gaan? Zo’n groot en geweldloos leger moet toch veel effectiever vrede kunnen brengen, stelde de bevlogen Sider.

Zijn woorden bleven niet zonder gevolgen en in 1986 werd Christian Peacemaker Teams (CPT) opgericht in Chicago, waarbij doopsgezinden en Quakers betrokken waren en tegenwoordig ook de presbyteriaanse vredesgroep en een Rooms-Katholieke orde. Ook Maarten en Margreet hoorden bij de mensen die geïnspireerd raakten.

Arabische Lente

In onder meer de Verenigde Staten volgde Maarten trainingen voor CPT. Hij legt uit dat er onderscheid bestaat tussen peacekeeping (‘ertussen gaan staan’), peacemaking (waar mogelijk de situatie verbeteren) en peacebuilding (transformatie van mensen en structuren). “In de relatie met de lokale partners gaat het meer om de dialoog, om gelijkwaardigheid. Ontken daarbij de machtsfactor niet, maar versterk elkaar wel.”

De Van der Werfs zien vrede en geweldloosheid ook in 2012 als zeer actuele thema’s. Maarten: “De Arabische Lente is fascinerend. In veel landen zijn bewegingen ontstaan op basis van geweldloze actie en de ideeën hierover van de Amerikaanse wetenschapper Gene Sharp. Vaak zijn die effectiever dan protesten die met geweld gepaard gaan, zo blijkt uit onderzoek.”

Margreet: “En de internationale wapenhandel floreert nog steeds. We verdienen daar ook in Nederland ontzettend veel geld mee. Waar die wapens naar toe gaan en waarom we denken ze nodig te hebben, daar denken we niet genoeg over na.”

Maarten: “Hoe leren we kritisch kijken? Door artikelen en beelden in de media wordt het beeld van ‘de ander’ gecreëerd. Dat kunnen ongenuanceerde vijandsbeelden worden. Het blijft nodig dit soort mechanismen aan de kaak te stellen en er samen over na te denken.”