In een wandeling door de natuur, een gesprek met vrienden, het bekijken van een film ontmoeten we ook iets van de goedheid van God. Foto Teka.

Wie zijn boek tooit met de titel Christelijke dogmatiek kan op argwaan rekenen. Want ‘dogmatisch’ betekent voor de meeste mensen zoiets als een ‘absolute waarheid’, gecombineerd met dwang en intolerantie.

Dr. Kees Van der Kooi – hoogleraar dogmatiek aan de Vrije Universiteit - is er snel klaar mee: ,,Dogmatiek verwart men altijd weer met dogmatisme: een verstarde, stijfhoofdige manier van dingen zeker weten. Die vind je vooral bij verstokte atheïsten, maar bij hen wordt dat vaak toegestaan. Theologie die zich met dogmatiek bezighoudt, is juist niet star, maar voert open en eerlijk een gesprek over de fundamenten van ons geloof.”

Besmet woord

Hij heeft vier jaar aan het boek gewerkt, samen met dr. Gijsbert van den Brink, hoofddocent dogmatiek aan dezelfde universiteit. De boektitel kozen ze bewust, zegt Van den Brink: ,,Zo’n titel mag best uitdagend klinken. We hopen dat het meteen iets losmaakt bij lezers. Wat is dat eigenlijk, dogmatiek? Hopelijk laten mensen zich verleiden om te ontdekken dat er in de christelijke dogmatiek een rijk en bevrijdend verhaal ter sprake komt, waarin levensvragen en existentiële ervaringen voluit serieus worden genomen. Die vragen en ervaringen worden in een dogmatiek niet platgewalst, maar verhelderd en bediscussieerd.”

Basiskennis

Wie deze nieuwe dogmatische ‘pil’ ter hand neemt, beseft onmiddellijk met een heuse Fundgrube van doen te hebben: een bron waaruit je eindeloos veel kennis en inzicht kunt putten. Wie belangstelling heeft voor kerk, geloof en theologie en het nuttig vindt om zijn kennis te verdiepen, kan zijn hart ophalen in de Christelijke dogmatiek.

In zestien hoofdstukken komt de hele christelijke geloofsleer in beeld, toegankelijk geschreven en duidelijk gestructureerd. Ook wie slechts een specifiek onderwerp wil bekijken, zal zijn weg in het boek snel kunnen vinden. Die geordende, bijna didactische aanpak spiegelt de bedoeling van de auteurs, want het boek is in de eerste plaats bedoeld voor studenten.

Van den Brink: ,,Dit boek bevat de basiskennis over het christelijk geloof waarover elke bachelorstudent theologie moet beschikken. Het niveau is dus universitair, maar wel zo dat elke geïnteresseerde leek er ook mee aan de slag kan.”

Big Bang

Opvallend is de ‘warme’ sfeer van het boek. Het is geen pakhuis vol objectieve informatie en feitelijkheden – hoewel die ook aanwezig zijn – maar het raakt op allerlei manieren aan de praktijk van geloven. De thema’s raken aan de persoonlijke geloofservaring, en die wordt door de auteurs ook benoemd.

Zij schrijven in het voorwoord dat zij, werkend aan dit boek, soms ‘overvallen werden door het gevoel God beter te leren kennen’. Dit lijkt een karakteristieke zin uit het boek te zijn, omdat er een duidelijke koppeling ligt tussen de gelovige ervaring en het dogmatische nadenken over God, geloof, Bijbel en traditie.

Van der Kooi beaamt dat dit een cruciaal zinnetje is uit het boek: ,,In het leven doe je ervaringen op van verbijstering, je wordt geconfronteerd met vragen en twijfels – ook bij jezelf. Als je bezig bent met de inzichten die het christendom in de loop der eeuwen opgedaan heeft, voegen zich daar andere ervaringen bij. Bijvoorbeeld de bevrijdende ervaring dat we in het goede dat we meemaken, niet tegen iets toevalligs aanlopen. In een gesprek met vrienden, het bekijken van een film, een wandeling door de natuur ontmoeten we ook iets van de goedheid van God. We doen de ontdekking dat we iets ontvangen dat je aan moet duiden met het woordje ‘zegen’.”

,,Dit was de ervaring van de eerste christenen! Johannes zegt in zijn evangelie dat Jezus ‘vol van genade en waarheid’ is. Het hele Nieuwe Testament is een verslag van een heuse Big Bang aan goddelijke liefde en mededogen. De verbazing en verbijstering daarover kom je overal tegen: dat er een opzienbarende nieuwe koers is uitgezet, waarin God zich laat kennen. Dat is bevrijdend, de vreugde spat eraf. Ik heb al zo vaak, ook als student al, beseft dat mijn geloof versterkt werd, juist door te lezen over het geloof van andere christenen, soms van eeuwen geleden, die deze ontdekking ook deden.”

Twijfel

Van den Brink: ,,Op de universiteit spreek ik studenten die kampen met twijfels en geloofsvragen. Vaak raad ik hen dan aan om te rade te gaan bij de grote klassieke denkers uit het christendom, zoals Augustinus, Pascal en Kierkegaard. Zij kenden ook de aanvechting, maar vonden een uitweg, ervoeren die bevrijding. Nadenken over het geloof -wat dogmatiek feitelijk is – brengt je vreugde. Dat is de grondtoon van ons boek, die door de wetenschappelijke aanpak niet ondergesneeuwd hoeft te raken.”

Afgrenzing

Wie toch meent dat het bij dogmatiek gaat over een lange reeks ‘waarheden’ die je in de kerk voetstoots zou moeten beamen, komt voor een verrassing te staan. Feitelijk kent het christendom niet zo heel veel dogma’s die door de héle wereldkerk wordt onderschreven. Van den Brink: ,,Het is interessant om te weten dat het protestantisme eigenlijk geen eigen dogma’s kent, maar zich baseert zich op de leeruitspraken van de concilies uit de Vroege Kerk. Dat is een beperkt aantal.”

Van der Kooi: ,,Je kunt ook stellen dat het dogma een uitwerking is van één fundamentele ontdekking: ‘Jezus is Heer’. Dat is heel kernachtig de ervaring en de vaststelling van de eerste generatie christenen geweest. Je vindt deze overtuiging terug in een paar basisteksten uit het Nieuwe Testament, zoals ‘Het Woord is vleesgeworden’. Zo’n uitspraak roept natuurlijk tal van vragen op en dat leidt tot nadere doordenking, wat onder meer gebeurde tijdens de concilies uit de Vroege Kerk. Maar ook vandaag gaat het proces van bezinning nog door.”

Oftewel: ,,Christelijke dogmatiek is geen abstract denkproject, maar een manier om je rekenschap te geven van hoe dit nieuws over Jezus ons raakt, hoe het ons leven binnenkomt, hoe het ons een ervaring geeft van het heil van God. Leeruitspraken van de oecumenische concilies zijn geen decreten van eeuwige waarheden, maar hebben vaak het karakter van een afgrenzing: op déze manieren willen we over Jezus spreken, en op andere manieren juist niet. En daarvoor worden redenen aangedragen – de eigen kritische ratio is dus geenszins buiten beeld!”

Patronen

Van den Brink: ,,Een dogmaticus pretendeert niet alles te weten. Christenen zijn sowieso geen allesweters. Wel is het een belangrijk uitgangspunt dat geloven vraagt om bezinning en doordenking. Wie is God? Hoe treedt Hij mensen tegemoet in Bijbelverhalen? De kerk heeft de leer van de drie-eenheid geformuleerd. Die kun je niet wegzetten als slechts een theorie. Als je je rekenschap geeft van Oude en Nieuwe Testament, ontdek je patronen in hoe God zich laat kennen, hoe Hij mensen tegemoet treedt.”

,,Die patronen zeggen iets over wie God is. Het is belangrijk om die patronen recht te doen, want als je bepaalde lijnen veronachtzaamt, loop je tegen problemen aan. Bijvoorbeeld wanneer je Christus helemaal centraal stelt, maar de Geest buiten beschouwing laat. Dat misken je een belangrijk Bijbels thema: dat van de aanwezigheid van de Geest in ons leven. Een heldere kijk op de drie-eenheid van God helpt je om in het spoor van de Bijbel te blijven.”

Kentering Je inspannen om na te denken over het geloof blijkt voor veel mensen niet zo’n aantrekkelijke bezigheid te zijn. Geloven is ‘iets persoonlijks’ en dat linken mensen liever met de praktijk van alledag (goed met medemensen omgaan, oog hebben voor de zwakkeren), dan met ‘denken’. Gelovigen zijn vooral geïnteresseerd in het eigen ‘kleine verhaal’, terwijl dogmatische theologen spreken over het ‘grote verhaal’ van het christendom, met brede gebaren. Theologen die het vak dogmatiek beoefenen, kunnen natuurlijk niet blij zijn met die bestaandedesinteresse. Misschien hopen Van den Brink en Van der Kooi op een kentering, waarmee ze met hun boek op inspelen?

Stevige antwoorden

Van den Brink: ,,Onder jongeren zie ik wel belangstelling voor de bredere verbanden van kerk en geloof, voor ‘stevige’ antwoorden. Waar staat de kerk nu eigenlijk voor? Daarop zul je op een goed moment een antwoord willen -en dan moet het ook beschikbaar zijn. Belangrijk vinden we in elk geval dat we nu in het midden van de kerk een boek neerleggen waarin we de hoofdzaken van het christelijk geloof op academisch niveau op een rijtje hebben gezet. Als een soort referentiepunt, want in de kerk gaat het wel ergens over. In elk geval over meer dan alleen religieuze ervaringen in de privésfeer. Als het alleen nog gaat over mijn subjectieve ervaring verdampt de gemeenschap. Dan wordt alles privé en zijn we nergens op aanspreekbaar.”

Niemandsland

De ontdekking dat je eigen geloofsleven een mooie inbedding krijgt of een stevig fundament dankzij de brede contouren van het christelijk geloof, kan ook behulpzaam zijn als je het idee hebt de weg zo’n beetje kwijt te zijn. Van der Kooi: ,,Ik hoop dat ons boek ook een bron zal zijn voor de generatie van mensen boven de vijftig en zestig. Velen van hen groeiden op in de kerk, hebben het in hun jonge jaren als zinvol en goed ervaren, maar later kwam de klad erin. Dat heeft in veel gevallen te maken met de ‘bevrijding’ – tussen aanhalingstekens – die moderne theologen hen voorgehouden hebben: de bevrijding dat je van alles niet meer hoefde te geloven, dat de waarheid slechts relatief is, dat alles zo’n beetje onzeker is, omdat het rationeel niet houdbaar zou zijn.”

,,Zij zijn in veel gevallen beland in de sfeer van het agnosticisme -het niet-weten -en lopen er in de kerk een beetje verloren bij. Ze zitten in een niemandsland. Ik zou hen ons boek in handen willen geven als een heroverweging. We doen een bescheiden, maar intellectueel uiterst eerlijke poging om te omschrijven waar het christelijk geloof vandaag voor kan staan. Daarin zit ook de hoop die het geloof ons biedt – terwijl tal van theologische moderniteiten ons juist de hoop ontnemen. Je opnieuw te binnen brengen wat het christelijk geloof ‘ontdekt’ heeft in de loopt der tijd, op grond van oecumenische Bijbelse bezinning, kan wel eens grote bevrijding betekenen voor mensen die vastgelopen zijn.”

Van den Brink: ,,Met dit boek reiken we een soort van raamwerk of ‘gebinte’ aan, waarmee je de diepe levensvragen, die ieder mens heeft, kunt aangaan. Niet dat alles beantwoord zal worden, maar de kernvragen krijgen in het geloof een antwoord waarmee je kunt leven.”

Volgende week donderdag neemt mr. Piet Hein Donner het eerste exemplaar van de ‘Christelijke dogmatiek’ in ontvangst tijdens een feestelijke bijeenkomst aan de Vrije Universiteit. Aanvang: 14.00 uur.