Het concilie betekende heel veel voor Nederlandse katholieken, met name voor dat deel van de kerk dat vernieuwingen wilde. Ze hadden hoop dat aggiornamento, vernieuwing, bij de tijd brengen, concreet zou worden ingevuld.

Dat is in veel opzichten ook gebeurd. Voor de buitenstaander was het toestaan van de landstaal in de liturgie een van de opvallende gevolgen van het Concilie. Maar er gebeurde meer; de kerk moest volgens het Concilie de ramen open zetten, naar de wereld en naar andere geloofstradities. H

et Concilie kreeg in verschillende landen een vervolg; in Nederland werd het Pastoraal Concilie gehouden (1968-1970). Hier bleek hoe de uitkomsten van het Vaticaans Concilie leidden tot interne spanningen. Die liepen hoog op; de kerk in Nederland raakte ernstig gepolariseerd. Uiteindelijk greep Rome in en haalde de Nederlandse bisschoppen naar Rome (1980).

Menselijke waardigheid

Veel rooms-katholieken hebben de indruk dat de meest progressieve gedachten van het Vaticaans Concilie zijn verdwenen. De hoop op openheid, onder meer naar andersgelovigen, is inmiddels vrijwel opgegeven. Oecumenische praktijken tussen katholieken en protestanten zijn langzamerhand verdwenen.
Intussen zijn veel documenten van het Concilie nog steeds interessant. Niet alleen als beeld van een tijd, maar ook als bijdrage aan meningsvorming aan actuele onderwerpen.

Het document over de menselijke waardigheid (Dignitatis humanae) bijvoorbeeld kan dienstig zijn bij het denken over de plaats van het geweten. Dat is een actueel onderwerp in verband met het voorstel om een einde te maken aan de gewetensbezwaarde trouwambtenaar.

In het document komt het geweten aan de orde in het kader van godsdienstvrijheid. Die is volgens het document geworteld in de waardigheid van de persoon. Godsdienstvrijheid hoort een burgerrecht te zijn. Voor Nederlandse oren klinkt dat vanzelfsprekend - ons land legde als eerste in de wereld godsdienstvrijheid vast als uitvloeisel van gewetensvrijheid. Die vrijheid schept voor de persoon de ruimte om, binnen passende grenzen, bij godsdienstige aangelegenheden niet te worden belemmerd om volgens eigen geweten te leven.

Weigerambtenaar

Dezer dagen is duidelijk geworden hoe de aanstaande regeringspartijen VVD en PvdA het eens zijn om de ‘weigerambteanaar’ uit te bannen. D66, GroenLinks en andere partijen maken graag gebruik van die omstandigheid.

De motieven die worden gebruikt staan in taal, breedte en diepte ver af van de inhoud in het document. Dat is in zekere zin begrijpelijk. Wat niet goed te begrijpen en feitelijk verbijsterend is, is dat de politiek voorbijgaat aan de uitgangspunten en argumenten van het document. Die duiden op algemeen geworden waarden en overtuigingen die horen bij een volwassen democratie.

De herdenking van het Concilie is een goede aanleiding voor die politieke partijen om het Vaticaans document te lezen. Dan kunnen ze zien hoe er veel meer op het spel staat dan ‘alleen’ maar de weigerambtenaar.