Paus Benedictus XVI droeg gisteren een mis op op het Sint Pietersplein in Vaticaanstad ter gelegenheid van het Jaar van het Geloof. Het jaar begint op de dag dat de R.-K. Kerk herdenkt dat precies vijftig jaar geleden het Tweede Vaticaans Concilie werd geopend. Foto: EPA

De kerkvergadering die paus Johannes XXIII kort na zijn aantreden drie jaar eerder had aangekondigd ging van start en is wel gekarakteriseerd als de grootste kerkelijke gebeurtenis van de afgelopen eeuw.

Een voorproefje van de herdenking werd afgelopen zaterdag geleverd in de Nieuwe Liefde in Amsterdam, het nieuwe spiritueel centrum van Huub Oosterhuis, waar een reeks oude beelden van de opening werden vertoond van KRO’s Brandpunt die beter dan woorden de geestdrift en hoopvolle verwachtingen zichtbaar maakten van degenen die zich die tijd nog  kunnen herinneren.

De verpersoonlijking van de kerkvernieuwing in Nederland, Huub Oosterhuis, haalde in een fraai betoog herinneringen op aan deze tijd. Hij onthulde dat hij als twintigjarige een loflied op de kerk had geschreven. Bisschop Ernst, aanwezig in Amsterdam en inmiddels 95, en een van de Nederlandse bisschoppen die het concilie in zijn geheel meemaakte, zei dat het concilie niet minder dan de humanisering van het christelijk geloof heeft mogelijk gemaakt.

Moderne tijd

De Rooms-Katholieke Kerk maakte inderdaad dankzij het concilie een grote inhaalslag na decennia van doctrinaire verstijving. In plaats van zich te laten leiden door vrees voor de moderne tijd, wilden de concilievaders hun eigen tijd met groot vertrouwen tegemoet treden.

Ernst noemde vooral de erkenning van de godsdienstvrijheid belangrijk, het afzweren van gewetensdwang in het conciliedocument Dignitatis humanae (Over de menselijke waardigheid). Behalve de godsdienst- en gewetensvrijheid werden op het concilie ook de mensenrechten erkend. De vorige paus, Pius XII, had deze rechten nog in 1953 afgewezen!

De Rooms-Katholieke Kerk bekende ook medeplichtigheid aan het antisemitisme en beoordeelde nu voor het eerst positief dat het christendom van het jodendom afstemde. Na eerst als een gesloten rijk boven de staten te hebben gehangen, stond de katholieke kerk open voor de moderne wereld, de wetenschap en de democratie. Kortom, het concilie was in zijn uitspraken niet minder dan revolutionair.

Voorzichtige koers

De rol van de Nederlandse bisschoppen op het concilie was bijzonder groot, vooral door toedoen van kardinaal Alfrink. In het algemene was bij de bisschoppen uit noordelijk Europa de vernieuwingsbehoefte bijzonder sterk. Dit gold veel minder voor de bisschoppen uit zuidelijk Europa.

Het grote punt dat kardinaal Alfrink onvermoeibaar naar voren bracht was dat de kerk voortaan samen door paus en bisschoppen diende te worden bestuurd. De curie, het Romeinse bestuursapparaat, zou hen daarin moeten bijstaan en niet langer de eerste viool mogen spelen.

In deze collegialiteitsgedachte werd hij niet gevolgd door paus Paulus VI die nog geen jaar later Johannes XXIII zou opvolgen. Hij was een vooraanstaand lid van curie van waaruit van begin af aan het verzet tegen de vernieuwingen was geleid. Paulus VI voer een veel voorzichtigere koers. Deze twijfelaar, en daarom wel een moderne Hamlet genoemd, damde nog tijdens het concilie de vernieuwingsdrang in.

Teruggedraaid

Het concilie zette sluizen open die eerder tot afbraak dan opbouw van de kerk zou leiden, zei in 1968 de Duitse prelaat Joseph Ratzinger, die het in 2005 tot paus bracht. Onder paus Johannes Paulus II werden de vernieuwingen in de liturgie langzaam teruggedraaid.

Dat kon mede doordat de teksten van het concilie op verschillende wijzen geïnterpreteerd konden worden. Geen wonder dan ook dat de herdenkingen van het concilie twee gezichten vertonen. In Amsterdam werd vorige week met weemoed teruggekeken op de visioenen die het concilie had geopend.

De bijeenkomst die de Nederlandse bisschoppen vandaag in Utrecht ter herdenking van het concilie houden zal veel minder enthousiast van toon zijn. Niet weinigen zijn daar van mening dat het concilie voor de kerk verkeerde gevolgen heeft gehad. Daar wordt de stelling gehanteerd dat het concilie is mislukt. Volgens bisschop Ernst zal het concilie echter nog alle kansen moeten krijgen.

Paul van Velthoven is publicist en woont in Den Haag.