Een protestbijeenkomst in Zwolle in 2006. Veel zorginstellingen hadden voor de invoering van de Wmo nog de angst dat vele werknemers hun baan zouden verliezen. Foto: ANP

Noordegraaf voerde het onderzoek uit in het kader van de bijzondere leerstoel diaconaat, die vanwege de Stichting Rotterdam gevestigd is aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU), en op verzoek van Kerk in Actie, een samenwerkingsverband van tien kerkelijke en interkerkelijke hulporganisaties. Vorige week vrijdag werden de resultaten gepresenteerd, in Utrecht.

Vijf jaar geleden werd de Wmo van kracht. De komst van de wet stimuleerde kerken om zich te bezinnen op de rol van de lokale en regionale kerkelijke gemeente in de samenleving. Noordegraaf noemt dat een van de positieve effecten van de komst van de wet.

Lokaal niveau

De Wmo heeft ook de samenwerking tussen kerken op lokaal niveau versterkt, concludeert Noordegraaf. ,,In veel plaatsen werken mensen uit grote kerken als de Rooms-Katholieke Kerk en de Protestantse Kerk in Nederland, en uit evangelicale en reformatorische kerken samen in een Diaconaal Platform.

Op dit praktische punt hebben zij elkaar gevonden. Dat gaat veelal goed. In Sittard is het platform nog breder opgezet. Daar is sprake van interreligieuze samenwerking en doen bijvoorbeeld ook moslims mee.’’

Zonder de invoering van de Wmo waren zulke brede platformen niet tot stand gekomen, denkt Noordegraaf. ,,Dat is een positief effect’’, zegt de bijzonder hoogleraar diaconaat aan de PThU (locatie Groningen) en docent diaconaat aan de PThU in Amsterdam en Groningen.

Veel kerken waren aanvankelijk wat huiverig bij de komst van de Wmo. Ze wisten er niet zo goed raad mee. Wat ziet u nu na vijf jaar?

,,Er was in het begin veel onbekendheid. Wat waren de verwachtingen? Ook bij de overheid was er veel onduidelijkheid over de koers. Dat is nog steeds zo. Gemeenten zoeken nog steeds naar de juiste koers, en er is nog veel onzekerheid rond de Wmo. De komende bezuinigingen maken het nog moeilijker.

Bij de overheid was zeker in het begin weinig kennis van de activiteiten van kerken. Door overleg rond de Wmo is daar over en weer wel meer duidelijkheid gekomen.’’

Biedt de Wmo meer kansen dan bedreigingen?

,,De Wmo biedt kerken duidelijk mogelijkheden om zich te profileren, maar dat is misschien niet het juiste woord. Beter gezegd: de wet biedt kerken de kans om een zinvolle bijdrage te leveren aan de samenleving.’’

Kritische participatie is een van de sleutelwoorden uit uw rapport. Wat wilt u daarmee zeggen?

,,Kerken en diaconieën moeten duidelijk voor ogen hebben wat zij willen in de samenleving. De kerk richt zich op mensen die in de knel zitten, daklozen, mensen die het financieel moeilijk hebben. Voor de kerk blijven dat allemaal beelddragers van God. Elk mens telt. De overheid kan andere, bijvoorbeeld economische, overwegingen hebben in haar beleid. Dat moet de kerk zich steeds weer realiseren.

Ik beschrijf het voorbeeld van een inloophuis in Sittard. Daar komen mensen met problemen. Die worden er op een respectvolle, rustige manier begeleid. De vrijwilligers gaan naast die mensen staan. De gemeente Sittard wil echter dat ze snel naar de arbeidsmarkt worden geleid.

De kerken hebben daar een andere visie op. Dan moet je daar als kerken goed over communiceren. Je moet het uitleggen. Dus als kerk moet je wel mee blijven doen, maar vanuit je eigen uitgangspunten blijven werken.’’

Op welke punten kan de samenwerking van kerk en overheid rond de Wmo verbeterd worden?

,,Er is veel gebeurd in de afgelopen vijf jaar. Kerken zijn veel meer gaan samenwerken. Toch kunnen kerken nog meer zoeken naar verbindingen met andere organisaties die zich ook met zorg en welzijn bezighouden. In moderne bewoordingen: nog meer netwerken.

Kerken hebben soms wat schroom om deel te nemen aan projecten en vragen zich soms af of zij wel genoeg deskundigheid in huis hebben, maar dat hoeft geen belemmering te zijn. Het is belangrijk om te laten zien wat je als kerk doet.’’

Concrete projecten zijn erg stimulerend, stelt Noordegraaf. ,,Participeren in een inloophuis of een schuldhulppuntje maakt zichtbaar wat je als kerk kunt en wilt bijdragen. Anders blijft het bij nota’s en praten. Rond concrete projecten ontstaan contacten en kan samenwerking van verschillende partijen groeien’’, stelt de hoogleraar, die kerken adviseert een paar behapbare projecten ter hand te nemen en zich niet te vertillen.

In overheidsnota’s over de Wmo hebben de kerken geen bijzondere plaats als samenwerkingspartner, schrijft u in uw rapport.

,,Dat bevestigt het beeld van de situatie in Nederland anno 2012. De kerk is voor de overheid een van de vele organisaties waar zij mee samen kan werken. Het is niet meer vanzelfsprekend dat de overheid contact zoekt met de kerken over thema’s.

Het is ook niet meer vanzelfsprekend dat bij ambtenaren en politici kennis aanwezig is van het werk van kerken. Dat was bij de invoering van de Algemene bijstandswet in de jaren zestig nog anders. Toen ging de overheid zelf landelijk het overleg aan met de kerken.

Nu, rond de WMO, is er geen landelijk overleg geweest.’’

Zullen de kerken, nu de overheid zich meer en meer terugtrekt, weer een grotere rol gaan spelen in het sociale domein?

,,We moeten ons geen illusies maken. Kerken zijn kleiner geworden en nemen niet meer de positie in die zij vroeger hadden. Kerken zouden gezien hun omvang dergelijke projecten praktisch en financieel niet meer kunnen trekken.

Afgezien van de vraag of het wenselijk is dat kerken veel overnemen van professionele organisaties. En lokale kerken mogen al blij zijn als ze een paar concrete projecten in de lucht kunnen houden. Ik schrijft in mijn rapport dat de kerken een bescheiden, maar zinvolle rol kunnen spelen binnen het veld van de Wmo.’’

Welke adviezen geeft u kerken en diaconieën voor de komende vijf jaar mee?

,,Blijf je oriënteren op de samenleving. Kerken kunnen veel betekenen in het signaleren van probleemsituaties. Daarom is huisbezoek zo belangrijk. Door de bezuinigingen zullen meer mensen tussen wal en schip vallen. Kerken kunnen dat vroegtijdig signaleren en meedenken over oplossingen. De Wmo gaat erg uit van de zelfredzaamheid van mensen. De vraag is of er geen mensen zijn die straks het kind van de rekening zijn.’’

Positief noemt Noordegraaf het feit dat de Wmo ertoe heeft geleid dat een aantal activiteiten van de kerken subsidie heeft gekregen. ,,Dat blijft voor de toekomst een aandachtspunt. Er liggen kansen in een systeem van gemengde financiering: een combinatie van eigen middelen, overheidsgeld en fondsen. Daar moet verder over worden nagedacht binnen kerk en diaconie.’’

En welk advies geeft u aan de overheid?

,,De overheid moet zich ervan bewust zijn dat kerken een belangrijke partner zijn in de lokale samenleving als het gaat om de zorg voor mensen die het moeilijk hebben. De overheid moet daarom relaties opbouwen met vertegenwoordigers van kerken. Overheden zien de laatste tijd in dat kerkgebouwen ook een belangrijke rol kunnen spelen, zeker nu bijvoorbeeld wijkgebouwen vanwege bezuinigingen de deuren moeten sluiten.’’