Had ik het over Haren moeten hebben? Foto ANP

Hoe relevant was mijn preek?  Dat is na de debatten van de afgelopen weken het niveau van de preken in de Protestantse kerken nu de prangende vraag voor iedereen die een kerkdienst gaat leiden, vooraf en achteraf. 

Had ik het vorige week zondag over Haren moeten hebben in de preek?  Dan was deze preek  toch wel relevant geweest, zou je denken. Of juist niet?  Moet de dominee zich mengen in het koor van deskundigen die iets te melden hebben over jongeren, hormonen en groepsdwang,  over de sociale media en hun opwindende schijnwereld, over het beleid van de overheid die altijd alles al had moeten voorzien?

Ik heb het niet gedaan. Ik heb gebeden voor de mensen die in de maatschappij de agressie direct voelen: de politiemensen, het ambulancepersoneel. Het orakelen over oorzaken en wie de schuld moet hebben, is een leuk tijdverdrijf, waar de actualiteitenrubrieken weer een poosje mee vooruit kunnen.

Duit in het zakje

Maar ik vraag me af of je met de bijbel in de hand, of op grond van een religieuze utopie nu ook nog een duit in dat zakje moet doen. Het kwartetten over de vraag wie er aansprakelijk kan moet gesteld en hoe we kunnen voorkomen dat zo’n uitbraak van groepsgeweld ooit weer kan gebeuren, het is niet een activiteit waarvoor je een kerkdienst komt bijwonen, lijkt me.

 Juist daar wil je een poosje verlost zijn van het maatschappelijke zwartepieten over actuele kwesties. ‘Heimwee naar de donderpreek’ kopte Trouw op 18 september. Het lijkt me dat we wat dat betreft op onze wenken worden bediend door de actualiteitsprogramma’s: daar bestoken de strenge ‘dominees’ hun gasten met vragen die vooral zwaktes moeten onthullen: Had u niet moeten zorgen dat .. Had U niet veel eerder moeten … etc.?

Donderpreken, juist die “kun je ook elders halen”, om een van de preekonderzoekers te citeren. Zijn de predikanten juist gewetensvol op zoek naar een andere stijl, voorbij aan het populisme of de moralistische strengheid van sommige media, maar dan is het weer niet goed: geen niveau.

Schuldigen

Het lijkt me niet zo gepast om in de discussie over preken nu ook meteen maar weer te gaan zoeken naar een groep van schuldigen. Er is wel iets aan de hand in kerk en theologie, dat besef ik ook wel, maar de rekening eenvoudig bij de dominees neerleggen, is niet eerlijk.

Ik kom graag in de kerk en ik hoef daar niet elke zondag de juiste spirituele versnapering mee te krijgen. Integendeel, maar ik ben wel vaak onder de indruk van de inspanningen die predikanten leveren om een preek te maken die de bijbel recht doet en die werkelijk ergens over gaat.

Tegelijkertijd kun je ook zien dat predikanten vaak tamelijk ongewapend de kerk in gaan. Dat kun je hen niet verwijten, maar dat hangt samen met het klimaat van veel academische theologie. Kort samengevat: theologen leren wel in algemeenheden over God en religies praten, maar ze krijgen minimale ambachtelijke training in het lezen en verstaan van de klassieke teksten van de bijbel.

Relevantie

Dat is niet een kwestie van een cursusje extra, daar zit het probleem niet. Liever een stuk of wat cursusjes minder. De praktische vaardigheden van de dominee doen er niet echt toe. Het probleem is de aarzeling in de academische theologie zelf over de relevantie van de bijbel.

En met algemeen gebabbel over zingeving, religie, zoeken naar sporen van God en dialoog kom je niet verder. Daarvoor moet je de diepte in: historisch onderzoek, teksten ontleden, de echte mensen en hun levensverhalen proberen te vinden in en achter de teksten.

Teksten, die zijn geschreven, herschreven, bewerkt en nog eens bewerkt: complex als het leven zelf. Want als God spreekt, dan is het niet in algemeenheden, maar alledaags; niet in journalistieke beschuldigingen, maar in debat met mensen, in een eeuwenlange traditie van geloof en ongeloof.

De kunst om zo de bijbel te lezen is in de officiële theologie tamelijk zoek geraakt en vervangen door algemeenheden over God en religie. Ja, maak dan maar eens een preek, met het verkeerde instrumentarium.

Rehabilitatie van het alledaagse

Wat ik voorstel is een rehabilitatie van dat alledaagse in kerk, theologie en bijbel en daarmee ook een rehabilitatie van het alledaagse in ons spreken over en ook: met God. Er wordt veel abstract en academisch over G/god gepiekerd. Of h/zij wel bestaat en als dat zo mocht zijn, of wij mensen dan wel over God kunnen spreken.

En als mensen dat ooit deden, zoals in de bijbel, dan is het maar weer de vraag, of hun ‘godsbeelden’ er nog toe doen. Goed, alle vragen moeten worden gesteld. Maar naar mijn overtuiging heeft God nooit anders gedaan dan gewone mensen aanspreken in concrete situaties, in alledaagse teksten, gelezen en herlezen, bewerkt en weer bewerkt.

Dat is geen historische vermomming van God die nu wetenschappelijk moet sneuvelen, om de ‘echte’ God te redden, of om hem naar de wereld van het onuitsprekelijke te verbannen. Dit tekstgebouw van vele generaties, dat is de manier waarop hij spreekt. Dat moeten we niet opschonen, niet abstraheren, maar bestuderen.

Woord van God

In de bijbel is God juist in dat veranderlijke, dat alledaagse, dat menselijke aanwezig. Dat maakt dat Hij blijft spreken, dat maakt het boek tot Woord van God. Dat maakt ook dat wij op de kansel geen algemeenheden over religie hoeven te vertellen, niet mee hoeven te doen met de algemene thema’s van de actualiteit, en de vraag welke instantie er nu weer gefaald heeft.

In de bijbel ging het altijd al over concrete mensen, agressief of gewond en beschadigd en over al die mensen die nooit de krant halen, maar wel concrete zorg geven en recht proberen te doen. Dat was ook in de bijbel al het begin van Gods aanwezigheid onder ons. God is geen hogere gedachte, hij weet hoe het voelt om mens te zijn. Preek vrijmoedig over God, maar gebruik dan ook zijn Naam.

Prof.dr. Eep Talstra is werkzaam aan de Vrije Universiteit Amsterdam bij de Faculteit der Godgeleerdheid.