De Indonesische voorganger Rony Kristanto kan zich de aarzelingen van westerse protestanten bij het welvaartsevangelie wel indenken. Foto: Wilbert van Saane

Kristanto is predikant van een Indonesische pinkstergemeente en verblijft in Nederland in verband met het programma Breuken en Bruggen van Kerk in Actie en de Vrije Universiteit. Hij onderzocht wat het welvaartsevangelie betekent voor Chinese pinksterchristenen in Indonesië. Hij sprak vrijdag over zijn onderzoek tijdens een bijeenkomst van de Nederlandse Zendingsraad in Amersfoort.

Rijkdom, gezondheid, succes en geluk 

Het welvaartsevangelie is een verzamelnaam voor interpretaties van de Bijbel die benadrukken dat God mensen zegent met rijkdom, gezondheid, succes en geluk. In kerken die het welvaartsevangelie verkondigen, verplichten gelovigen zich doorgaans tot grote offers, zoals tienden van hun inkomen. Deze gaven komen ten goede van de kerken en hun voorgangers, die beschouwd worden als belangrijke acteurs in een geestelijke strijd.

Een Afrikaanse exponent van deze beweging is Mensa Otabil, oprichter van de International Central Gospel Church (Ghana). Deze prediker claimt dat het niet mogelijk is om ‘in de zegen van Abraham te delen en tegelijkertijd armer te worden’.

In Brazilië stichtte Edir Macedo Bezerra de Universal Church of the Kingdom of God (UCKG) die wereldwijd circa 2 miljoen leden telt en vooral in het globale zuiden stormachtig groeit. David Yonggi Choi stichtte in 1958 in Seoul de Yoido Full Gospel Church, op dit moment de grootste pinksterkerk in de wereld.

Middenklasse

Wetenschappers zien de oorsprong van het welvaartsevangelie in het interbellum in de Verenigde Staten. In de afgelopen drie decennia heeft het fenomeen zich echter razendsnel over de wereld verspreid. Televisiedominees en massa-evangelisten waren de belangrijkste exporteurs.

Vandaag zijn het vooral pinksterkerken in Latijns-Amerika, Afrika en Azië die versies van het welvaartsevangelie aanhangen. Verschillende studies tonen aan dat deze boodschap niet onder de allerarmsten, maar juist onder de opkomende nieuwe middenklasse opgeld doet.

Voor zijn onderzoek interviewde Kristanto zelfstandige ondernemers en medewerkers van bedrijven. Allen waren Indonesische Chinezen en aangesloten bij pinksterkerken. Hij ontdekte dat juist de ondernemers zich aangetrokken wisten tot het welvaartsevangelie. Kristanto noemt onzekere inkomsten als oorzaak.

Alle ondervraagde zakenlui beweerden hun rijkdom en succes te danken aan het welvaartsevangelie, in het bijzonder aan de prediking van de voorganger van hun kerk. De medewerkers met een stabiel inkomen daarentegen gaven aan dat zij nooit ervaren hadden dat het welvaartsevangelie hun inkomen stimuleerde. Wel vertelden zij dat het hun meer zelfvertrouwen gaf en hen motiveerde om te excelleren in hun werk.

Socio-economische positie 

Volgens Kristanto sluit het welvaartsevangelie aan bij de socio-economische positie van Chinezen in Indonesië. Onder president Soeharto hadden zij te maken met discriminatie: het was hun niet toegestaan de politiek in te gaan of overheidsambten te bekleden. Ook beperkte het regime Chinezen de toegang tot staatsuniversiteiten. Hun enige kans was de privésector.

In dit geval was ondernemerschap geen keuze, maar een overlevingsstrategie, stelt Kristanto. In de politieke en culturele context van Indonesië voelden veel Chinezen zich daarom aangetrokken tot het charismatische christendom. Het werd een antwoord op hun strijd tegen etnische discriminatie.

Kristanto ziet bovendien continuïteit tussen het welvaartsevangelie en traditionele Chinese religies. Hij legt uit dat het met name gaat om de zogenaamde Tri Dharma religie, ook wel neo-confucianisme genoemd. Dit is een geloof dat boeddhisme, taoïsme en confucianisme combineert. In Tri Dharma-tempels kwamen mensen om te bidden voor geluk, succes, carrière, handel en genezing. 

Zambia

De analyse van Kristanto wordt bevestigd door Hermen Kroesbergen, namens Kerk in Actie als docent theologie werkzaam in Zambia. In een vooraf opgenomen interview vertelde Kroesbergen dat het welvaartsevangelie in Zambia aanslaat onder een nieuwe middenklasse die bestaat uit mensen die net iets rijker zijn dan de arme massa.

Het welvaartsevangelie helpt hen hun waardigheid te claimen, aldus Kroesbergen. In hun kerken wordt een zekere rijkdom namelijk gerechtvaardigd, terwijl dit in meer traditionele kerken nogal eens tot gefronste wenkbrauwen leidt. 

Abraham

Kroesbergen trekt een parallel tussen het welvaartsevangelie en het verhaal van Abraham die zijn zoon Isaak offert en deze vervolgens weer uit Gods hand terugkrijgt. De filosoof Kierkegaard (1813-1855) presenteerde Abraham aan de hand van dit verhaal als ridder van het geloof. Volgens Kroesbergen is de dankbaarheid van Abraham die Isaak weer ontvangt een goed criterium voor een acceptabele vorm van welvaartsevangelie.

Kristanto kan zich de aarzelingen van westerse protestanten bij het welvaartsevangelie wel indenken. Zijn advies is echter om niet te vervallen in een heksenjacht of het stellen van het ene bijbelvers tegenover het andere.

In plaats daarvan bepleit hij om het fenomeen vanuit diverse perspectieven te bekijken. ,,Door een interdisciplinair model te gebruiken, kan ik de strijd van een achtergestelde etnische minderheid op een diep niveau begrijpen.” Tegelijkertijd voelt Kristanto zich door het welvaartsevangelie uitgedaagd om de Bijbel opnieuw te bestuderen met het oog op vragen van rijkdom en armoede.

Transformatie

Legitimeert dit perspectief niet de rijkdom van een kleine groep in een verarmde samenleving? Op die vraag antwoordde Kristanto dat hij een transformatie van het welvaartsevangelie voorstaat.

Het moet niet het evangelie voor het individu, maar voor de gemeenschap worden. Zelf leidt hij een kleine groep jonge christenen die weliswaar hun tienden geven, maar de opbrengsten niet reserveren voor de kerk of de predikant. In plaats daarvan proberen ze noden in de gemeenschap te lenigen.

Alleen maar spreken over het welvaartsevangelie volstaat niet, vindt Kristanto. Hij roept andere christenen op om pinksterchristenen te ontmoeten en met hen in dialoog te treden. ,,Ook al heb ik gestudeerd op een charismatische bijbelschool en ben ik voorganger geworden in een pinkstergemeente, toch heb ik nog altijd onvoorspelbare ervaringen als ik andere charismatische christenen bezoek en ontmoet.”

Wilbert van Saane is werkzaam bij de Nederlandse Zendingsraad, een landelijk platform op het terrein van zending en evangelisatie.