Sarajevo is nog steeds niet hersteld van de belegering van de stad twintig jaar geleden. Foto: Pieter Bliek

De littekens van de Bosnische oorlog zijn nog altijd duidelijk zichtbaar in de gebouwen van de hoofdstad Sarajevo waar gisteren een driedaagse interreligieuze ontmoeting begon. Toen Bosnië-Herzegovina zich begin jaren negentig van het voormalige Joegoslavië wilde afscheiden, werd Sarajevo jarenlang vanuit de omringende bergen met granaten bestookt. Vele duizenden mensen, zowel moslims, christenen als joden, verloren hun leven bij deze beschietingen. Overlevenden ontvluchtten massaal het oorlogsgeweld.

Twee decennia na dit etnische conflict lijkt er voorzichtig sprake van voortschrijdende tolerantie. Met de interreligieuze dialoog hoopt deze multiculturele stad de weg naar een duurzame vrede in te slaan.

Ongeletterdheid

Op de vraag of religie de oorzaak was van het conflict, zegt de van huis uit katholieke Dragan: ,,De jarenlange onderdrukking van nationalistische sentimenten in het voormalige multi-etnische Joegoslavië door Tito vormt de wortel van deze oorlog. Religie werd misbruikt om de verschillende bevolkingsgroepen op de Balkan tegen elkaar uit te spelen.”

Een andere belangrijke reden is volgens Dragan de hoge ongeletterdheid. ,,Als mensen nauwelijks kunnen lezen, kun je ze van alles wijs maken. En daar hebben de op macht beluste politici dankbaar gebruik van gemaakt.”

Dictator Tito kwam na de Tweede Wereldoorlog aan de macht en zwaaide tot aan zijn dood begin jaren tachtig de scepter in het voormalige Joegoslavië. ,,Hij regeerde ons land met ijzeren vuist”, zegt Dragan, ,,en hij duldde absoluut geen tegenspraak. We kenden maar één partij en dat was de Communistische Partij van generaal Tito. Voor oppositie en religieus getint nationalisme was geen plek, maar hij wist hierdoor wel het land bij elkaar te houden.”

Zeven aparte landen

Religie werd mondjesmaat toegestaan. Nadat Tito overleed en het IJzeren Gordijn viel, borrelden de nationalistische gevoelens op en sloeg de vlam in de Slavische pan. Joegoslavië viel uiteindelijk uiteen in zeven aparte landen: Servië, Kroatië, Slovenië, Montenegro, Macedonië, Kosovo en Bosnië-Herzegovina met Sarajevo als hoofdstad.

Onbetrouwbaar

Bosnië-Herzegovina is met een kleine vier miljoen inwoners het meest multi-etnische land na het uiteenvallen van Joegoslavië. Door de oorlog met zijn vluchtelingstromen zijn er uiteenlopende en onbetrouwbare statistieken in omloop.

Volgens sommige statistieken zijn de moslims met 55 tot 60 procent in de meerderheid, hoewel andere statistieken spreken van minder dan 40 procent moslims. Het overige deel is voornamelijk Kroatisch-katholiek en Servisch-orthodox.

De hoofdstad Sarajevo telt zeker het hoogste percentage moslims, maar dat is niet altijd zo geweest. De oorlog heeft de etnische kaarten van deze multireligieuze stad opnieuw geschud. Voorheen was slechts de helft islamitisch. Van de vijfhonderd- tot zevenhonderdduizend inwoners is volgens statistieken nu 70 tot 80 procent islamitisch. Daarna vormen de Oosters-orthodoxen de grootste groep.

Als oorzaak van de ‘islamisering’ noemt Dragan het oorlogsgeweld, waardoor de christelijke bevolking de stad massaal ontvluchtte, en waarna moslims Sarajevo ‘overnamen’.

Jeruzalem

Toch is de multireligieuze diversiteit duidelijk zichtbaar, ervaar ik in de twee weken dat ik in Sarajevo ben. Een typisch voorbeeld is de oude stad, die wel eens wordt vergeleken met de religieuze verdeling van de oude stad van Jeruzalem. Zo heeft het hart van Sarajevo met zijn nauwe middeleeuwse steegjes een katholieke kerk, een oosters-orthodoxe kerk en een paar moskeeën.

,,Niet voor niets wordt Sarajevo daarom het Jeruzalem van Europa genoemd”, verklaart de destijds naar Nederland gevluchte Anabela Grgic die op familiebezoek is in haar geboortestad.

De Bosnische hoofdstad telt ook een kleine Joodse gemeenschap van rond de zevenhonderdvijftig mensen, met een eeuwenoude Joodse begraafplaats en een synagoge. De eerste Joden settelden zich hier zo’n vijfhonderd jaar geleden. Dit waren de Sefardische Joden die de antisemitische vervolgingen in Portugal en Spanje ontvluchtten naar het tolerante Sarajevo. Sarajevo kent ook Askenasische Joden, maar die zijn in de minderheid. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden er twaalfduizend Joden weggevoerd. Na de oorlog bleven er ongeveer zesduizend Joden over.

Verdraagzaam

Het multiculturele Sarajevo is altijd bijzonder verdraagzaam geweest voor de Joden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verborg een imam een van de oudste haggadah’s van Europa onder een prullenbak in de moskee, in de veronderstelling dat de nazi’s hier toch niet zouden zoeken.

Na de oorlog gaven de moslims dit boek dat het Pesachverhaal over de bevrijding van de Joden uit Egypte vertelt, terug aan de Joodse gemeenschap. Het wordt jaarlijks voorgelezen tijdens de Sedermaaltijd.

Tijdens de Balkanoorlog in de jaren negentig stelden de moslims nogmaals dezelfde haggadah veilig voor de Joden. Ditmaal verborgen ze het boek in de kluis van de Nationale Bank van Sarajevo.

Tijdens het etnische geweld van de laatste oorlog kregen Joden als enige een vrijgeleide uit de zwaar beschoten stad. ‘Dit is niet jullie oorlog’, motiveerde het leger. De meeste Joden ontvluchtten in konvooi het door oorlogsgeweld verscheurde Sarajevo naar Israël.

De Joden maakten van de gelegenheid gebruik om stadgenoten mee te smokkelen. ,,Op het voorhoofd stond toch niet geschreven van welke religie je was”, vertelt de joodse Anja Kovacevic. Zij vluchtte ook, maar keerde na de oorlog terug. Nu geeft ze rondleidingen in de synagoge van Sarajevo en vertelt over de multireligieuze verdraagzaamheid.

Honger

Na deze oorlog keerde slechts een handje vol Bosnische Joden uit Israël terug. Als reden noemt Kovacevic dat de gevluchte Joden en hun nageslacht in de Israëlische maatschappij geïntegreerd raakten. De katholieke Anabela Grgic vluchtte naar Nederland waar ze ook integreerde. Grgic: ,,De niet-gevluchte inwoners van Sarajevo noemen ons vluchtelingen die na de oorlog niet terugkeerden daarom ook wel ‘diaspora’, Bosniërs in de verstrooiing.”

Ondanks het feit Kovacevic Sarajevo vanwege het etnische geweld moest ontvluchten, heeft ze zich nooit gediscrimineerd gevoeld in deze stad. ,,Als jodin ben ik hier altijd met respect behandeld.”

Joden krijgen veel lof van de inwoners vanwege hun hulp tijdens de burgeroorlog. Gedurende de beschietingen was Sarajevo van de buitenwereld afgesloten en leed de bevolking honger. De achtergebleven Joden dachten niet alleen aan zichzelf, maar stelden de gaarkeuken van de synagoge open en deelden voedsel uit aan de hongerige moslims en christenen.

Multicultureel

Het valt zowel Kovacevic als Grgic op dat het met de multiculturele verdraagzaamheid in Israël en Nederland slechter is gesteld dan in hun geboortestad Sarajevo. Kavacevic: ,,In Israël maken Joden en moslims nog steeds ruzie met elkaar, terwijl alle geloven hier in vrede samenleven.” Grgic: ,,Nederlanders mogen dan wel belerend met hun vingertje naar Bosnië wijzen, het politieke klimaat met een antimoslimpartij als de PVV zet de verhoudingen op scherp. Wat religieuze tolerantie betreft kan Nederland nog wel wat van ons leren.”

Dragan wil de loftrompet over de religieuze verdraagzaamheid in zijn stad daarentegen graag wat relativeren. ,,Wat bedoel je met tolerantie als volgens niet-officiële cijfers de bevolking van Sarajevo misschien wel voor 93 procent uit islamieten bestaat?” Hij wijst naar de tientallen moskeeën die na het etnische conflict als paddenstoelen uit de grond zijn geschoten. Volgens hem zijn al die islamitische gebedshuizen gefinancierd door moslimlanden om de islam te promoten. ,,Waarom worden er nauwelijks nieuwe kerken gebouwd?”

Alcohol

Haris Kulovac van een baptistengemeente uit Sarajevo deelt de angst van Dragan niet en is dan ook niet bang dat de moslims de stad zullen ‘overnemen’. ,,Religies in Bosnië zijn lang niet zo dominant als bijvoorbeeld in landen als Saudi-Arabië en Iran”, zegt hij. Als voorbeeld noemt hij dat moslims uit Sarajevo het tijdens feesten niet zo nauw nemen met het islamitische verbod op het nuttigen van alcohol. ,,Bosnische moslims hebben veel Slavische gewoonten geïntegreerd en zijn hierdoor toleranter en verdraagzamer, wat onze multiculturele samenleving zo typeert”, stelt Kulovac gerust.

Verdraagzaam

De multiculturele samenleving van Sarajevo van na de Balkanoorlog, is een walhalla voor wetenschappers en godsdienstsociologen die onderzoek doen naar hoe een samenleving zich herstelt na een etnisch conflict. Ook allerlei religieuze dialooggroepen zijn in de stad neergestreken om het vredesproces te bevorderen. Snjezana, de vrouw van Dragan, reageert gereserveerd op deze ontwikkelingen. ,,Tijdens de oorlog wemelde het hier van de opdringerige journalisten op zoek naar sensatieverhalen. En nu krijgen we dit weer.” Snjezana vraagt zich hardop af of de religieuze tolerantie er wel op vooruit is gegaan. ,,Misschien was Sarajevo voor de oorlog wel veel verdraagzamer.”

(Wegens privacyredenen zijn de namen van Dragan en Snjezana fictief)