Volgens kardinaal John Henry Newman zijn het volgen van ons geweten en het inbrengen van onze bevindingen van het grootste belang. Foto: EPA

Deze reeks over het katholiek sociaal denken sluit af met een blik naar de toekomst. Op wat voor wijze kan dit denken vruchtbaar zijn voor onze zoektocht naar goed samenleven? Niet alleen binnen eigen katholieke kring, maar ook daarbuiten?

Om in vertrouwen de toekomst tegemoet te treden kan het verstandig zijn te rade te gaan bij wat vóór ons is gezegd. In dit laatste artikel gebeurt dit door stil te staan bij een aantal sleutelfiguren uit de christelijke traditie. Zij brengen scherp een aantal perspectieven naar voren die inhoudelijk van grote waarde kunnen zijn voor een vitale toekomst van het katholiek sociaal denken.

Brief aan de Korintiërs

Allereerst richt de aandacht zich op enkele verzen van de apostel Paulus uit zijn eerste brief aan de Korintiërs. Vervolgens wordt de blik op de toekomst gescherpt aan enkele gedachten van Thomas van Aquino (1225 – 1274), om tot slot te eindigen met de rol van het eigen geweten, zoals benadrukt door de onlangs zaligverklaarde kardinaal John Henry Newman (1801-1890).

Vertrekpunt is een drietal sleutelfiguren uit de christelijke traditie. Dat wat zij te vertellen hebben is echter niet voorbehouden aan christenen alleen. Veel meer kun je zeggen dat zij iets zinvols vertellen aan alle mensen. Concreter naar onze eigen situatie doorgetrokken, naar ‘alle mensen van goede wil’: katholiek of niet.

Paulus

Een eerste perspectief dat richting geeft aan een vitale invulling van het katholiek sociaal denken vinden we bij Paulus. In Paulus’ eerste brief aan de christengemeente in de Griekse havenstad Korinthe, richt bij het woord tot de veelkleurige gemeenschap aldaar.

Hij vergelijkt hen met een lichaam dat alleen goed kan functioneren als eenheid: ‘Want wij allen, Joden en Grieken, slaven en vrijen zijn in de kracht van één en dezelfde geest tot één lichaam gedoopt, en allen werden wij gedrenkt met één geest’ (1 Kor. 12: 13). Ietsje later schrijft Paulus: ‘Wanneer één lichaamsdeel lijdt delen alle andere in het lijden; wordt één lichaamsdeel geëerd, dan delen alle andere in die vreugde’ (1 Kor 12: 26).

Paulus laat hiermee de openbrekende kracht van de Geest zien. Wij komen het goede en ware op het spoor wanneer wij niet de schotten optrekken tussen ons en de ander, maar in vertrouwen openstaan naar elkaar.

Grondhouding

Paulus laat ons iets zien van een grondhouding die gekleurd wordt door openheid voor andersheid en een positieve onderlinge afhankelijkheid. Bij uitstek ingrediënten voor ons eigen leven omdat ze bijdragen aan vertrouwen in een tijd die wordt gekenmerkt door onzekerheid: economische instabiliteit, politieke polarisering en een latent gevoel van wantrouwen naar de maatschappij en het publieke domein in het bijzonder.

Een grondhouding van vertrouwen in onze huidige maatschappij is opvallend. Het contrasteert met gangbare verwachtingen. Juist deze verrassende houding kan helpen om de reikwijdte van het katholiek sociaal denken te vergroten. Het roept vraagtekens en nieuwsgierigheid op. Het nodigt uit tot gesprek en het bevragen van de grond van dit vertrouwen.
 
Thomas van Aquino

Een tweede perspectief vinden we bij de middeleeuwse theoloog Thomas van Aquino. Hij vraagt zich ergens in zijn werk af waarom Jezus zelf geen boek geschreven heeft. Thomas antwoordt in het spoor van Paulus (2 Kor 3: 6) dat het goed is dat de gemeenschap van Jezus’ leerlingen niet gebaseerd is op een dode letter, maar op een levend getuigenis.

Telkens weer dient deze getuigenis zichtbaar te worden gemaakt tussen mensen. Wij dienen, om het door te trekken naar het katholiek sociaal denken, met elkaar telkens opnieuw te laten zien wat het betekent te werken aan een samenleving waar trouw en recht heersen (Micha 6: 8).

Het werken aan een dergelijke samenleving doen wij niet op ons zelf maar altijd met elkaar. Het is een oefening die niemand uitzondert, of verloren laat lopen. Voorbij het denken in ‘nut’ en ‘efficienty’ gaat het er bovenal om mensen aan te spreken op hun talenten. Om in gezamenlijkheid te werken aan ‘bloei’, die zowel oog heeft voor onze rechten als wederzijdse plichten veronderstelt. 

Paulus benadrukt met zijn vergelijking met het lichaam onze onderlinge positieve verbondenheid. Hij roept op dat wat ons van elkaar scheidt te slechten. Bij Thomas zien we dat de gemeenschap van Jezus’ leerlingen oproept tot blijvende inspanning. Een geloofwaardige en rechtvaardige samenleving vraagt om niet aflatende inzet. Goed samenleven is oefenen, een uiterst dynamisch proces met hardnekkige problemen die vragen om aanhoudende inspanning.

John Henry Newman

Een derde ingrediënt voor het katholiek sociaal denken van de toekomst vinden we bij Newman. Deze Engelse kardinaal benadrukt meermaals dat het de dure plicht is van ieder mens om zijn eigen geweten te volgen. Het is ons geweten dat ons meer nabij is dan enig ander middel om kennis te verwerven. Het volgen van ons geweten en het inbrengen van onze bevindingen zijn van het grootste belang, aldus Newman.

Hij illustreerde dit op scherpe wijze: als hij zou worden uitgenodigd om bij een toast religie ter sprake te brengen, dan zou hij eerst op het geweten drinken en vervolgens op de paus. Waarmee hij op gekscherende wijze benadrukt dat het altijd van belang is om eerst zelf goed na te denken, ons innerlijk kompas te volgen en te vertrouwen op ons eigen geweten.

Een goede toekomst

Met Newman als sluitstuk zijn een drietal belangrijke bouwstenen geformuleerd die bijdragen aan een goede toekomst van het katholiek sociaal denken, niet alleen binnen eigen kring, maar ook daarbuiten. In een tijd waarin het adagium ‘practice what you preach’ voor velen het criterium voor geloofwaardigheid vormt, is het van het grootste belang om hier ten volste rekening mee te houden.

Dit kan door de open grondhouding van Paulus, het inzicht bij Thomas dat wij telkens weer geroepen zijn het goede opnieuw aan het licht te brengen en tot slotte de oproep van Newman om in dit proces altijd af te gaan op ons eigen geweten als onze laatste toetssteen.

Thijs Caspers, werkzaam bij VKMO-Katholiek Netwerk, publiceerde onlangs Proeven van goed samenleven, een inleiding in het katholiek sociaal denken.