Patriarch Bartholomeus I trapt een balletje. Hij is iemand die zeer benaderbaar is. Foto: Jan Jorrit Hasselaar

Het hart van de Oosters-Orthodoxe Kerk, zo kun je Fener, het domicilie van patriarch Bartholomeus I wel noemen. Ik had nooit verwacht dat ik er zo dicht bij kon zijn. Zomaar oog in oog met een leider van een wereldgodsdienst.

De ochtendviering is afgelopen. We zijn net begonnen met ons dagelijks ontbijt: thee, wit brood en olijven. Opeens zegt vader Joachim: ,,Daar komt zijne Heiligheid aan”. De patriarch is op weg naar zijn werkkamer en komt onze kant opgelopen.

In een flits vraag ik me af wat ik moet doen. Fener, de residentie van de patriarch, is dan wel niet zo groot. Maar dat ik de Oecumenisch Patriarch in de wandelgangen tegen zou komen had ik niet verwacht.

De patriarch heeft me al gezien en komt naar me toe. Hij vraagt naar mijn dagprogramma en zegt: ,,Voel je thuis, Jan Jorrit.” En ik voel me enorm welkom hier.

Oecumenisch Patriarch 

Ik ben te gast bij de Oecumenisch Patriarch van Constantinopel Bartholomeus I. Hij is de eerste onder zijns gelijken van de Oosters-Orthodoxe Kerk en leider van zo’n 300 miljoen gelovigen. Ik mag van binnenuit kennis maken met de Oosters-Orthodoxe Kerk.

In Nederland is patriarch Bartholomeus tamelijk onbekend. Hier in Fener komen echter vele pelgrims en regeringsleiders langs. In de week van mijn bezoek is net vicepresident Joe Biden van de Verenigde Staten langs geweest. Op het programma staat nog een ontmoeting met de president van Roemenië. In de hoek van de werkkamer van de patriarch staat zelfs een kleine foto van een ontmoeting met Barack Obama.

Tot aan de vijftiende eeuw was de patriarch van Constantinopel de tegenover van de keizer van het Romeinse rijk. Zijn thuis is de prachtige en eenvoudige Hagia Sophia, de voormalige kathedraal en moskee in de Turkse stad Istanbul. Tegenwoordig is het een museum. Trots steekt dit imposante bouwwerk af tegen de skyline van de stad.

Fener

De patriarch woont er al eeuwen niet meer. Zijn thuis is nu het bescheiden Fener, net buiten de oude stad. De geschiedenis van de Oosters-Orthodoxe Kerk is nauw verbonden met die van het Byzantijnse Rijk, het oostelijk deel van het Romeinse Rijk.

Daarom geeft de patriarch me drie dagen een gids en een chauffeur mee om kennis te maken met deze geschiedenis. Zo kom ik voor de deur te staan waarachter de concilies van Constantinopel werden gehouden.

Tijdens mijn studie theologie kwamen deze concilies wel voorbij, maar spraken ze weinig tot de verbeelding. Staand voor de deur waar fundamentele dogma’s van de kerk zijn geformuleerd, komt het wél tot leven. Het maakt me eens te meer bewust van de diepe wortels van het Oecumenisch Patriarchaat. Wortels die overal zichtbaar zijn en volop meedoen in het wereldchristendom.
 
Ander licht

In de officiële entreehal van het patriarchale huis hangt een mozaïek van de apostel Andreas. Op die mozaïek draagt Andreas het evangelie over aan zijn opvolger Stachus. In de Orthodoxe Kerk geldt Andreas als de stichter van de kerk van Byzantium, het latere Constantinopel. De patriarchen zijn dus de opvolgers van Stachus en Andreas.

Opvallend is de gemeenschap van heden, verleden en toekomst. De overleden patriarchen en heiligen doen zichtbaar mee in iconen en relikwieën. In hun leven werd iets zichtbaar van de toekomst van God. Hun iconen en relikwieën weerspiegelen iets van het rijk van God in deze wereld.

Daarom kijkt een icoon ons ook altijd rechtstreeks aan. God is in ons midden en is op ons betrokken. Ook kent een icoon geen dag of nacht. Een icoon weerspiegelt een ander licht. Het licht van God.

Wegwijzers

Iconen, relikwieën en dogma’s zijn volgens patriarch Bartholomeus slechts bescheiden wegwijzers naar het Mysterie. Ook de liturgie wil het rijk van God laten schijnen in deze wereld. Hoe indrukwekkend de liturgie in de Orthodoxe Kerk ook is, het is nooit bedoeld voor intern gebruik. Altijd gaat het om de verheerlijking van de wereld.

In dit licht is het vanzelfsprekend dat de patriarch een voortrekker is op het gebied van duurzaamheid en betrokken is bij vredesopbouw, bijvoorbeeld in voormalig Joegoslavië. In april ontving Bartholomeus de internationale Four Freedoms Award 2012, onder meer voor zijn inzet voor godsdienstvrijheid.
 
Pingpongtafel

Bartholomeus I maakt deel uit van een onderdrukte minderheid in Turkije. Dit werd voor het eerst zichtbaar toen ik het eiland Halki bezocht. Op Halki staat een befaamd klooster. Dit klooster bevat de theologische faculteit van het Oecumenisch Patriarchaat. Diverse vooraanstaande geestelijken kregen hier hun opleiding, onder wie de huidige patriarch.

In 1971 werd Halki gesloten door de Turkse autoriteiten. Sindsdien worden er geen priesters meer opgeleid in Turkije. Dit levert problemen op voor de opvolging van de patriarch. Ook omdat de Turkse autoriteiten hebben besloten dat de patriarch van Turkse komaf moet zijn.

Halki blijkt slechts het topje van de ijsberg als het gaat over de moeizame relatie tussen Turkije en de Oosters-Orthodoxe Kerk Zo zijn in 1923 1,3 miljoen leden van de kerk gedeporteerd naar Griekenland. Wat restte was een handjevol gelovigen in Istanbul. Tijdens Turks-Griekse spanningen op Cyprus (1955) ging meer dan de helft van de kerken in Istanbul in vlammen op.

Niet legaal

Tot op de dag van vandaag heeft het Patriarchaat van Constantinopel geen legale status in de seculiere Turkse staat. Hierdoor zijn kerken, kloosters en weeshuizen overgenomen door de staat. Sinds premier Erdogan aan de macht is, lijkt er echter een kentering te zijn. Hoge buitenlandse geestelijken mogen nu Turks staatsburger worden waardoor de opvolging van de patriarch verzekerd lijkt. Ook lijkt de heropening van Halki een kwestie van tijd.

Zeven monniken hebben al hun intrek genomen om de opening voor te bereiden. Op dit moment staan de houten schoolbanken nog leeg. De pingpongtafels wachten om in gebruik genomen te worden.

De opening van Halki heeft de hoogste prioriteit van de patriarch. Zijn geestelijken worden nu bijvoorbeeld in Rusland en Roemenië opgeleid. Deze opleidingen zijn echter veel conservatiever en nationalistischer. Er is Bartholomeus I alles aan gelegen om zijn geestelijken te onderwijzen op een manier die past bij het Oecumenisch Patriarchaat: open, constructief en verbonden met andere kerken en stromingen.
 
Sinterklaas

Tijdens mijn verblijf op Halki vieren we het feest van Sint Spyridon in een kapelletje dat naar hem vernoemd is. Ook de patriarch is daar aanwezig. Zoals altijd verloopt een orthodoxe viering tamelijk informeel. Of chaotisch als u wilt. Mensen gaan en komen tijdens de dienst, maken hier een babbeltje en daar klinkt een lach.

Halverwege de viering in de kapel komt er een jongen in een rolstoel binnen. Zoals elke gelovige wil hij een kaars aansteken en de icoon kussen. De icoon hangt echter te hoog. Hij kan er niet bij. De patriarch ziet dit vanuit zijn ooghoek en geeft opdracht de icoon bij de jongen te brengen zodat hij hem kan kussen.

Kindervriend

Na afloop van de dienst neemt de patriarch mij mee naar een gesprekskamertje. Onder het genot van een kopje thee ontvangt hij daar mensen die hem willen spreken.

Uit Griekenland is er een groep kinderen die een aantal kerstliederen heeft ingestudeerd voor de patriarch. Als ze klaar zijn tast de patriarch diep in de zakken van zijn pij. Hij haalt kettingen en armbanden te voorschijn. Als zijn zakken leeg zijn pakt hij zijn tas. Daaruit komen nog diverse Kerstmannen en knuffelberen te voorschijn. Bartolomeus I staat bekend als kindervriend. Sinterklaas is er niks bij.

Als we de kapel uitlopen wordt er op het kerkplein volop gevoetbald. De patriarch geeft de bal nog een trap voor hij wegloopt.
 
Welkom

Wij leven in een wereld van e-mail, iPhone en apps. Aan communicatie geen gebrek. Toch is het niet zo vanzelfsprekend dat we elkaar verstaan. Zeker niet als de ander uit een andere context en traditie afkomstig is en ook nog eens een andere taal spreekt. De Oecumenisch Patriarch heeft mij de kracht van gastvrijheid laten zien. Hij heeft mij alle ruimte geboden om te gaan ver-staan in hun schoenen.

Een week lang hebben we samen gegeten en gedronken. Ze hebben mij verteld en laten zien wat belangrijk voor hen is, zowel pijn als vreugde. Vaak heeft het me geïnspireerd, soms geïrriteerd. Bovenal heb ik me welkom gevoeld, heel erg welkom. Ik heb hun verhaal mogen zien en voelen. Dat verbindt en geeft vertrouwen om samen op trekken, hoe verschillend we ook zijn.
 
Jan Jorrit Hasselaar (34) is econoom en theoloog. Hij was te gast bij de Oecumenisch Patriarch van Constantinopel op voorspraak van de aartsbisschop van Utrecht Joris Vercammen.