Het katholiek sociaal denken gaat om een wisselwerking tussen denken en doen. Foto: ANP

De woorden ‘katholiek sociaal denken’ roepen vaak misverstanden op. Met grote regelmaat wordt verondersteld dat het alleen iets is voor katholieken. Het woord ‘katholieken’ slaat in deze context op ‘rooms-katholieken’ en daarmee is voor velen de kous af.

Wat moet je er immers mee als je zelf geen rooms-katholiek bent? Dan gaat het je toch niets aan? Dan is het toch iets interessants voor een kleine groep geïnteresseerden, maar waardeloos voor onze eigentijdse maatschappij?

Rooms-katholieke traditie

Dit misverstand is begrijpelijk. Het katholiek sociaal denken komt namelijk voort uit de rooms-katholieke traditie. Een specifieke traditie met eigen accenten en een eigen structuur die zo het vertrekpunt vormt voor het katholiek sociaal denken. Een blik op de geschiedenis laat dit duidelijk zien.

Symbolisch startpunt van het katholiek sociaal denken is de encycliek Rerum Novarum. In deze rondzendbrief uit 1891 sprak paus Leo XIII zich uit tegen de groeiende kloof tussen arm en rijk in Europa.

Deze kloof ten gevolge van de Industriële Revolutie zorgde voor een opeenhoping van macht en bezit bij een selecte groep terwijl velen in armoede leefden. Waar fabriekseigenaren baadden in weelde, werkten en leefden veel arbeiders onder erbarmelijke omstandigheden.

Rerum Novarum

In Rerum Novarum plaatste paus Leo XIII de eigentijdse sociale problemen in het licht van het geloof. De toenmalige grote kwesties werden bezien, getoetst en bevraagd door een rooms-katholieke bril. De vraag naar wat een goede samenleving is, werd dus beantwoord door te kijken naar de eigen rooms-katholieke bronnen.

De rooms-katholieke traditie vormt een belangrijke bron van het katholiek sociaal denken. Samen met de Bijbel draagt de traditie het katholiek sociaal denken in belangrijke mate. Een derde bron is onze samenleving zelf. Onze samenleving is de plaats waar problemen en vragen zich aan ons opdringen. Tegelijkertijd is het de ruimte waarin wij voortdurend werken aan oplossingen en uitkomsten.

Paus Johannes XXIII had hier scherp oog voor. Als paus richtte hij zich in zijn eerste sociale encycliek (Mater et Magistra, 1961) voor het eerst tot ‘alle mensen van goede wil’.

Hiermee is de vraag op wie het katholiek sociaal denken zich richt op het eerste oog beantwoord. Het katholiek sociaal denken richt zich niet alleen op gezagsdragers in de kerk, of op gelovigen, maar op alle mensen die zich inzetten voor een goede en vitale samenleving, dus ook niet-katholieken.

Geen eenrichtingsverkeer

Maar het gaat nog verder. De samenleving en alle mensen van goede wil hebben ook iets wezenlijks bij te dragen aan het katholiek sociaal denken. Het is geen eenrichtingsverkeer. Het katholiek sociaal denken bevat geen waarheden en inzichten die de wereld volledig ontbeert of volkomen vreemd zijn.

Integendeel, katholiek sociaal denken leeft van sociaal handelen dat zich in het hier en nu voltrekt. Van mensen die klein en concreet actief bijdragen aan een gezonde leefomgeving. In het gezin, de schoolklas, op straat of op de werkvloer.

Het gaat om een wisselwerking tussen denken en doen. Laten we deze wisselwerking eens verduidelijken aan de hand van een urgent vraagstuk dat ons allen aangaat: de vergrijzing. Het mensbeeld dat naar voren komt in het katholiek sociaal denken beklemtoont, in tegenstelling tot de heersende opinie, het denken in ‘nut’ en ‘economische waarde’ niet. Het gaat in eerste instantie niet zozeer om wat de mens doet, maar wie hij is.

Nuttigheidsdenken  

De mens heeft een onaantastbare waardigheid die iedere vorm van nuttigheidsdenken overstijgt. Dit stimuleert ons om de waarde en de ervaring van ouderen in een ander licht te plaatsen. Vruchtbare perspectieven uit het katholiek sociaal denken kunnen ons dus stimuleren om anders naar de bestaande eigentijdse vraagstukken te kijken.

Tegelijkertijd geven mensen in de praktijk – bewust en onbewust – voortdurend blijk van hun ‘goede wil’. Talloos zijn de voorbeelden van kinderen die voor hun ouders klaarstaan.

Hen helpen met kleine dingen zoals boodschappen en ziekenhuisbezoek, of een gedeelte van de zorg op zich nemen wanneer zij dit niet meer zelf kunnen. Dit goede doen vormt op zijn beurt de concrete invulling van de abstracte perspectieven die het katholiek sociaal denken aanreikt.

Tegendraadse perspectieven

Het is precies deze wisselwerking die het katholiek sociaal denken zijn waarde geeft. Enerzijds verdiept en versterkt het ‘denken’ ons ‘doen’ doordat zij frisse en soms tegendraadse perspectieven aandraagt. Anderzijds geven mensen door te ‘doen’ praktisch invulling aan weidse begrippen als ‘solidariteit’ en ‘menselijke waardigheid’.

Mensen dwingen daarnaast het katholiek sociaal denken tot herbezinning. Goed samenleven is continu in ontwikkeling. Het nadenken daarover dus ook. Mensen dragen zo middels hun handelen op een heel praktische wijze aan deze denkbeweging bij. 

Gezamenlijke inzet

Goed en wel beschouwd is het katholiek sociaal denken dus geworteld in een specifieke traditie (de rooms-katholieke). De uitdagingen die het katholiek sociaal denken ‘agendeert’ zijn echter altijd van algemene aard, zoals het vraagstuk van de vergrijzing laat zien. Een goede omgang met dergelijke kwesties vraagt echter om een gezamenlijke inzet. Het katholiek sociaal denken is er van overtuigd dat ieder mens hier in belangrijke mate aan bij kan dragen.

Juist zo doet het katholiek sociaal denken recht aan ‘katholiciteit’ in de diepste zin van het woord: ‘katholos’, opgevat als algemeen en omvattend. Dit omvattende karakter sluit niet uit, maar is een open uitnodiging. Een invitatie om het beste van onszelf aan elkaar te geven. 

In de volgende aflevering: Katholiek sociaal denken: onderlinge betrokkenheid centraal.

Thijs Caspers, werkzaam bij VKMO-Katholiek Netwerk, publiceerde onlangs Proeven van goed samenleven, een inleiding in het katholiek sociaal denken.