Kort en bondig verwoord kun je zeggen dat het katholiek sociaal denken in wezen draait om goed en gelukkig samenleven. Foto: EPA

Het katholiek sociaal denken mag zich verheugen op een groeiende belangstelling. De toenemende aandacht wordt vaak kracht bij gezet middels een sprekende zinsnede: ‘Het is het best bewaarde geheim van de kerk!’

Tegelijkertijd roept deze interesse met regelmaat een wedervraag op: ‘Waarom wordt er eigenlijk over katholiek sociaal denken gesproken en niet over christelijk sociaal denken?’ ‘Christelijk’ doelt in deze context dan vaak op de rooms-katholieke kerk én de protestantse kerken in ons land.

Gemeenschappelijke grond

De zojuist aangehaalde wedervraag brengt op zijn beurt eigen vragen mee: waarin verschilt het katholiek sociaal denken van christelijk sociaal denken? Is er eigenlijk wel zoveel verschil? En zo ja, waarin zien we dat dan? Dergelijke vragen zijn op z’n plaats. Hoogste tijd dus om de zojuist naar voren gebrachte kwesties onder de loep te nemen. Laten we beginnen met de ‘gemeenschappelijke grond’.

Kort en bondig verwoord kun je zeggen dat het katholiek sociaal denken in wezen draait om goed en gelukkig samenleven. Dit ‘goede samenleven’ vorm het centrum, het hart. Een hart dat blijft kloppen doordat het gevoed wordt. Onder meer door de Bijbel. Ik zal dit illustreren middels twee voorbeelden, één uit het Oude Testament, één uit het Nieuwe Testament.

In het Bijbelboek Genesis lezen we in het eerste hoofdstuk dat de mens geschapen is naar het beeld van God: ‘God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk schiep hij de mensen’ (Gn 1,27). Heel duidelijk wordt er over ‘mensen’ gesproken, meervoud dus.

Anders gezegd: ‘evenbeeld van God zijn’ geldt voor alle mensen, niemand uitgezonderd. In het katholiek sociaal denken is dit inzicht van groot belang. De nadruk op de menselijke waardigheid heeft precies hier zijn wortels. De ondergrond voor onze waardigheid ontleent het katholiek sociaal denken in belangrijke mate aan deze algemeen joods-christelijke tekst.

Grondnotie 

Een tweede voorbeeld vinden we in het Matteüsevangelie. In het dubbelgebod (Mt 22,37) waarin Jezus stelt dat wij de Heer onze God dienen lief te hebben en onze naaste als onszelf. De oproep onze ‘naaste lief te hebben als onszelf’ vormt de ondergrond voor onze onderlinge solidariteit in het katholiek sociaal denken.

Tegelijkertijd heeft dit gebod natuurlijk een centrale plaats voor christenen in z’n algemeen. Ook hier ontleent het katholiek sociaal denken zijn kracht aan een algemeen christelijke grondnotie.

Basale pijlers

Het dubbelgebod en de oproep je medemens te zien als ‘beeld van God’ zijn basale christelijke pijlers uit de Bijbel. In het katholiek sociaal denken worden ze ingezet als actieve richtingwijzers voor goed samenleven die ons persoonlijk in beweging zetten. Het voorbeeld uit Genesis doet een direct appel op ons om onze medemens te zien als ‘beeld van God’.

Het maakt dat wij niet onverschillig kunnen zijn naar de gruwelijkheden in onze wereld. Denk aan het geweld in Syrië, of de verschrikkingen in Congo. ‘De ander liefhebben als onszelf’ vraagt ook om actieve inzet: het is aan ons het goede op te laten oplichten, te benadrukken en te versterken.

Gemeenschappelijke grond dus. Katholiek sociaal denken overlapt, sterker nog, is christelijk sociaal denken in zoverre het rust op de Bijbel. Het persoonsgerichte mensbeeld, menselijke waardigheid en het belang van solidariteit kunnen niet goed worden begrepen als aan deze grond voorbij wordt gegaan.

Rooms-katholieke traditie 

En tegelijkertijd zijn er verschillen. Het katholiek sociaal denken komt uit de rooms-katholieke traditie. Deze traditie kent een centraal leergezag in Rome. Een magisterium, met leerstellig gezag bestaande uit bisschoppen en een paus. Belangrijke bouwstenen voor het katholiek sociaal denken zijn de sociale encyclieken (= rondzendbrieven). Deze brieven zijn vervaardigd door het leergezag en hebben grote waarde voor het katholiek sociaal denken.

Een dergelijk leerambt met zulke richtinggevende brieven is specifiek rooms-katholiek te noemen. De structuur van waaruit het katholiek sociaal denken tot stand komt en het oog daarbij voor de traditie verschillen duidelijk van het minder hiërarchische en sterker Bijbelgefundeerd christelijk sociaal denken.

De rol van het centraal leergezag zorgt voor een duidelijk verschil. Maar er zijn ook subtielere verschillen aan te wijzen.

Laten we bijvoorbeeld eens kijken naar het mensbeeld in het katholiek sociaal denken. Dit mensbeeld – en dit is kenmerkend ‘katholiek’ – positief van toon (hierin verschilt het van sommige protestantse gezindten). De mens is, om met de dominicaanse theoloog en kerkleraar Thomas van Aquino (1225-1274) te spreken, ‘van nature’ gericht op geluk. Zijn ultieme geluk vindt de mens volgens Thomas uiteindelijk in God.

Engelachtige Leraar 

In strikte zin is Thomas natuurlijk een christelijke denker van vóór de Reformatie. Echter in de rooms-katholieke leer, neemt zijn theologie een zeer prominente plaats in. Hij wordt zelfs ‘Doctor Angelicus’ genoemd: de ‘Engelachtige Leraar’.

Maar wat betekent dit, ‘van nature’ afgestemd zijn op geluk? Het betekent dat mensen ‘van nature’ sociaal zijn en bewust en onbewust werken aan een goede samenleving. Een samenleving waarin mensen zich ‘afstemmen’ op hun uiteindelijke bestemming. Het klinkt wat abstract maar telkens als wij ‘onze naaste liefhebben als onszelf’ doen wij recht aan onszelf en de ander en daarmee aan God.

Tegelijkertijd veronderstelt dit dat wij hier ook toe in staat zijn. Dat wij in gezamenlijkheid kunnen bouwen aan een goede samenleving. Het vermogen van mensen om goed te doen voert dus de boventoon. Dit laat onverlet dat er ook fouten worden gemaakt en zaken uit de rails lopen.

Positieve afhankelijkheid 

Het mensbeeld in het katholiek sociaal denken gaat, scherp gesteld, uit van een positieve afhankelijkheid. De mens is het leven gegeven en hij is voor een goed leven aangewezen op God en zijn medemens. Deze afhankelijkheid gaat echter gepaard met een actieve houding. Dankzij en vanuit afhankelijkheid en verbondenheid werken mensen actief aan een gezonde en vitale samenleving. 

In de volgende aflevering: Is katholiek sociaal denken alleen iets voor katholieken?

Thijs Caspers, werkzaam bij VKMO-Katholiek Netwerk, publiceerde onlangs Proeven van goed samenleven, een inleiding in het katholiek sociaal denken.