De Nederlandse acteur Cas Baas (1918-1999) speelde in de jaren zeventig het stuk Dietrich Bonhoeffer. Baas weigerde te tekenen voor de Nederlandsche Kultuurkamer in de Tweede Wereldoorlog. Dit was een door de Duitse bezetter opgezet instituut. Foto: ANP

Zeventig jaar na hun ontstaan zijn de opstellen eindelijk in het Nederlands vertaald en uitgebracht onder de bescheiden titel Aanzetten voor een ethiek. Wat is de betekenis ervan, ook in historisch perspectief?

Bekennende Kirche

De theoloog Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) geldt als een van de vooraanstaande figuren binnen de zogenaamde Bekennende Kirche. Maar waar de meeste van dezen zich alleen inzetten voor het bewaren van de zuiverheid van het evangelie en zijn verkondiging, ging Bonhoeffer een aantal stappen verder: de kerk, zo was zijn opvatting, was geroepen om ook actief verzet te plegen tegen Hitler-Duitsland door een ‘spaak in het wiel te steken’.

Bonhoeffer voegde de daad bij het woord, raakte met zijn broer Klaus betrokken bij (‘burgerlijk-nationale’) kringen van verzet, maar werd na een aantal mislukte aanslagen op Hitler op 5 april 1943 gearresteerd en gevangen gezet in Tegel (Berlijn). Twee jaar later, op 9 april 1945, vlak voor het einde van de oorlog, werd hij met een aantal medesamenzweerders opgehangen.

Bonhoeffer heeft zijn opstellen niet meer tot een geheel kunnen samenvoegen. Dat deed zijn vriend en biograaf Bethge voor hem.

Denkwerk

Terecht stellen in hun inleiding Gerard den Hertog en Wilken Veen, die als uitstekende kenners van de Duitse kerkstrijd deze geschriften van Bonhoeffer vertaalden en bezorgden, dat we ons bij de lezing van dit boek steeds de concrete situatie van de jaren dertig en veertig voor ogen moeten houden, willen we begrijpen wat Bonhoeffer drijft.

Maar misschien zou je nog pregnanter kunnen zeggen dat heel dit denkwerk uit het begin van de jaren veertig één grote voorbereiding was op, en ook rechtvaardiging van, die spaak in het wiel: die ene bom of kogel die Hitler had moeten stoppen   maar die niet gekomen is. Daarentegen kwam de schrijver zelf om en bleef zijn ethiek onaf.

Deze slotsom maakt dit boek direct aangrijpend: het is de pijnlijke weergave van een mislukking. En voorzover dit boek zich ook als een mislukking aandient - en daar is het nodige voor te zeggen - laat het meteen ook iets zien van de onmogelijke opgave waarvoor elke ethiek zich ten overstaan van het nationaal-socialisme geplaatst zag. Toen het wiel van Hitler eindelijk spaak liep, was het te laat.

Samenhang

Zoals de titel al zegt: dit zijn aanzetten tot een ethiek. We krijgen twaalf losse opstellen met nog drie bijlagen gepresenteerd. Van een afgeronde studie kunnen we niet spreken. Toch vertonen de artikelen een grote samenhang omdat ze allemaal om dezelfde problematiek, dezelfde vraagstelling heencirkelen, om dan steeds abrupt af te breken.

Ze maken de indruk dat Bonhoeffer dat wat hij eigenlijk wilde formuleren of concluderen niet formuleren kón. Hierbij kan inderdaad een rol spelen, zoals Veen stelt, dat Bonhoeffer niet zomaar alles schrijven kon, gezien het feit dat hij al voor zijn arrestatie nauwlettend in de gaten werd gehouden.

Theologische moeilijkheid 

Maar van doorslaggevende aard lijkt toch te zijn geweest de intern theologische moeilijkheid waar Bonhoeffer tegenaan loopt: wat kan midden in deze oorlog een christelijke ethiek zijn die uitgaat van Gods verzoening met deze wereld? Want ‘er is nu geen werkelijkheid, geen wereld meer, die niet met God verzoend en in vrede is’ heet het in 1940, als Hitler op het hoogtepunt van zijn macht is. Nu gaat het spannen, wat ethiek kan zijn.

In zijn bijdragen zien we Bonhoeffer hier steeds bij uitkomen: christelijke ethiek is niet het opstellen en hanteren van een aantal wetten waaraan alle mensen, of desnoods de christenen alleen, zich hebben te houden. Een dergelijke formele opvatting van Gods gebod degradeert de ethiek tot een naslagwerk van onberispelijk moreel handelen en maakt van de ethicus een betweter.

Was dat niet de houding van de rijke jongeling, die eenvoudig wilde afvinken bij God of hij zich overal aan had gehouden? Nee, christelijke ethiek is veel meer een open wetenschap die zijn grenzen vindt in God en de naaste, zonder dat deze grenzen bij voorbaat vastliggen. 

Jezus

Beslissend is het verschil dat Bonhoeffer aangeeft tussen de manier waarop de farizeeën ethiek bedreven en waarop Jezus dit deed. De farizeeën gingen uit van de principiële vervreemding van de mens van God, zodat de mens telkens moet oordelen tussen goed en kwaad, en door de geboden als het ware telkens weer tot God moet worden teruggeroepen.

Jezus daarentegen ging uit van de eenheid met God. Hij koos niet tussen goed en kwaad, maar was het goede of de Goede zelf.

Zijn principe, en daarmee dat van de kerk, is daarom niet het oordeel vellen over een ander, maar het doen van de wil van God. ‘Jezus leeft en handelt niet vanuit het weten van goed en kwaad, maar vanuit de wil van God. Er is maar één wil van God. Daarin is de oorsprong herwonnen, daarin is de vrijheid en eenvoud van alle doen gefundeerd.’ (‘De liefde van God en de desintegratie van de wereld’).

Ontspanning

Een ethiek die de wil van God doet; die, zoals het elders heet, de vraag stelt ‘hoe Christus onder ons hier en nu gestalte kan aannemen’. Bij Bonhoeffer lijkt ze enerzijds de wet als een ‘waslijst van geboden’ achter zich te hebben gelaten, anderzijds des te meer aan te dringen op een radicale navolging van Christus. Er vindt daarmee ten opzichte van de klassieke ethiek een ‘ontspanning’ plaats en tegelijk een grote intensivering.

Het zijn nu de veel voorkomende begrippen ‘vrijheid’ en ‘verantwoordelijkheid’ die deze verschuiving verder inhoud geven. Maar vergissen we ons niet: als Bonhoeffer stelt dat bij verantwoordelijk handelen hoort de bereidheid om schuld op zich te nemen, dan zien we in bedekte termen geformuleerd hoe juist die gewonnen vrijheid leidt tot de plicht en het recht Hitler te doden.

De kracht van dit boek is tegelijk zijn zwakte. Indrukwekkend is het hoe Bonhoeffer met de almachtige werkelijkheid van Hitler ‘de succesvolle’ voor ogen spreekt over het recht op lichamelijk bestaan (lees: tegen euthanasie), over zelfmoord of huwelijk en voortplanting. Er is slechts deze (verzoende) werkelijkheid die wij vol moeten aanvaarden, zo klinkt het steeds weer dor.

Maar op deze werkelijkheid breekt elke ethiek blijkbaar ook bij de handen af - want weer volgt een nieuwe aanzet hoe toch ethisch verantwoord te leven. Meer dan aanzetten tot een ethiek, is dit dan ook een ethiek die geen ethiek mocht zijn.

Twee borden

Ook na zeventig jaar blijven het echter indrukwekkende opstellen. Je krijgt wel eens de indruk dat Bonhoeffer op twee borden tegelijk wilde schaken: aan de ene kant het bord van kerk en wereld, aan de andere kant het bord van kerk en nationaal-socialisme.

Op het ene bord krijgt de wereld alle ruimte. De schepping mag er zijn, de wereld mag er zijn, zo klinkt het aan alle kanten; laat de kerk in haar drang tot zelfbehoud daaraan maar sterven. Maar op het andere bord is dringend verzet geboden tegen de wereld; en ook zo, in de weg van de navolging, moet de kerk in haar zelfbehoud sterven.

Je merkt dat het een hele toer voor hem was, maar hierin is Bonhoeffer uniek dat hij beide partijen tegelijk zuiver wist te spelen. En dat hij zo toch één partij gespeeld heeft, waarin hij standhield en zichzelf heeft gegeven. Hij, van goed-burgerlijke komaf, had ook iets van een rijke jongeling - maar dan één die níét bedroefd heenging.

Dr. Wessel ten Boom is predikant van de Protestantse Gemeente i.w. Burum-Warfstermolen-Munnekezijl.