Het idee van geluk als gedeeld geluk is verfrissend. Al is het niet iets nieuws. Foto: ANP

Katholiek sociaal denken, wat is dat? Deze vraag wordt mij vaak gesteld. Hij valt vanuit verschillende invalshoeken te beantwoorden. De verleiding is groot om ‘zwaar’ in te zetten en te vertellen over de eerste sociale encycliek Rerum novarum (1891).

In deze rondzendbrief uitte paus Leo XIII zijn ferme kritiek op de steeds groter wordende kloof tussen arm en rijk ten gevolge van de Industriële Revolutie. Bijzonder, want niet eerder had een paus de noden van zijn tijd zo direct in het licht geplaatst van de rooms-katholieke traditie.

Dergelijke bespiegelingen zijn interessant. Maar de kans is groot dat het katholiek sociaal denken dan vooral iets blijft uit en voor het verleden. Het blijft op een afstand. Want wat hebben die verhalen van doen met ons eigen leven?

Het heden

Veel zinvoller is het om te beginnen in het heden. Dit wil ik doen aan de hand van één woord: geluk. Hét sleutelwoord voor het katholiek sociaal denken. Het katholiek sociaal denken benadrukt dat geluk bij uitstek geen individuele toestand is.

Het is niet iets wat je op eigen kracht kunt maken, of waarin je succesvol kunt zijn. In tegendeel: geluk begint bij het inzicht dat écht geluk altijd in meervoud bestaat. Geluk is pas bestendig als het gedeeld wordt. Zo bezien zijn wij allemaal gelukszoekers, maar ook geluksmakers. Wij zijn telkens weer aangewezen op elkaar om gelukkig te zijn.

Wij zoeken en maken ons geluk in eerste instantie bij en met de mensen die het dichtst bij ons staan: in ons gezin en met onze vrienden. Bij hen ervaren we het meest direct dat wij zelf gelukkig zijn als onze naasten dat ook zijn. Onze onderlinge waardigheid benadrukken we in deze kleine kring het sterkst.

Iets verder weg geldt dit voor de werksfeer waar wij ons dagelijks in onderdompelen. De omgang met onze collega’s is van directe invloed op de sfeer en het plezier waarmee we naar ons werk gaan en het beste van onszelf geven. Hetzelfde gaat ook op voor de publieke ruimte, hoe wij met elkaar omgaan op straat.

Oefenruimte

Natuurlijk, de verbanden zijn hier veel losser, maar ze zijn misschien wel het belangrijkst voor hoe wij kijken naar ‘de ander’ en ‘de samenleving’. Dit maakt de publieke ruimte tot ‘oefenruimte’ waar collectief vertrouwen maar ook angst groeien en worden uitvergroot.

Het katholiek sociaal denken benadrukt dat ons geluk groeit van klein naar groot. Als een mosterdzaadje vertakt het zich door onze samenleving en biedt ruimte aan de ander. Om het met de gelijkenis van het mosterdzaadje te zeggen: ‘Het wordt een struik, en de vogels van de hemel komen nestelen in de takken’ (Mt 13,32).

Deze groeibeweging van klein naar groot is essentieel voor het katholiek sociaal denken. Goed samenleven begint bij de mens als persoon en bij het inzicht dat wij elkaar als personen nodig hebben om tot bloei te kunnen komen.

Delen

Geluk is altijd gedeeld geluk. Dit klinkt vanzelfsprekend, maar dat is het niet. Het heeft namelijk grote gevolgen voor hoe wij tegen onszelf aankijken, voor de eigen identiteit. Het katholiek sociaal denken benadrukt keer op keer dat wij in elkaars verlengde tot bloei komen.

Identiteit is zo bezien dus niet iets dat wij op eigen houtje tot stand brengen. Integendeel, het is een solidair gebeuren waarbij we voortdurend aangewezen zijn op elkaar. Dit zien we als we goed kijken terug in onze eigen levens: voordat wij zorg kunnen geven wordt er voor ons gezorgd.

Het sprekendst in onze jeugd: onze ouders geven ons liefde, voeding en bescherming zolang we nog niet op eigen benen kunnen staan. Maar ook in een breder perspectief wordt ons van alles gegeven om een goede start te maken. Zo krijgen we een cultuur aangereikt die ons helpt onszelf te begrijpen. Ook ‘ontvangen’ wij een taal die het mogelijk maakt ons te uiten, te praten en ons af te stemmen op de ander.

Bevrijding

Het besef dat ons leven en onze weg naar geluk geen individuele onderneming is klinkt verrassend. Op televisie of in bladen wordt vaak een ander beeld voorgespiegeld: dat wij ons succes en geluk zelf in de hand hebben. Er is een hele ‘industrie’ die het individu voortdurend in het middelpunt zet. Ontelbaar zijn de adviezen en inzichten die ons helpen om onszelf te verwezenlijken.

In de meeste gevallen is dit een individueel traject naar geluk en persoonlijke bevrijding. Doorgaans worden de succesverhalen uitvergroot. Mislukkingen blijven daarbij zorgvuldig buiten beeld.

Het katholiek sociaal denken plaatst bevrijding in een radicaal ander licht: bevrijding begint bij het besef dat wij onderling verbonden zijn met elkaar. Bij het inzicht dat ons slagen en ons falen een gedeelde aangelegenheid is.

Hierdoor ontstaat ruimte voor het maken en benoemen van fouten. Voor een cultuur waarin zowel onze talenten als onze tekorten hun plek hebben. Waarin mensen niet op hun tenen hoeven te lopen om te voldoen aan verwachtingen die wij onszelf en elkaar aanpraten.

Uit het alledaagse

Het idee van geluk als gedeeld geluk is verfrissend. Al is het niet iets nieuws. Ook is  het een misverstand te denken dat het katholiek sociaal denken dit ‘inbrengt’. Als wij goed kijken dan zien wij dat veel mensen voortdurend voor elkaar zorgen en klaarstaan. Daar hebben ze het katholiek sociaal denken niet voor nodig.

Veel meer kun je zeggen dat het katholiek sociaal denken ‘gedeeld geluk’ keer op keer benadrukt en optilt uit het alledaagse. Hierdoor gaat het ons opvallen. We gaan het zien. En die ervaring kennen we allemaal wel. Wanneer je opeens op iets specifieks gaat letten, dan zie je het overal terug.

Het zien en benoemen van geluk vraagt om oplettendheid. Het is de kunst ons geluk telkens weer op het spoor te komen en ons te oefenen in het benoemen ervan. Dit helpt ons om een ander verhaal te vertellen. Een verhaal waarin het geluk dat zo snel ondergesneeuwd raakt onder alles wat mis gaat in de wereld op de voorgrond staat. Telkens wanneer dit lukt, licht iets van de bedoeling van het katholiek sociaal denken op. 

In de volgende aflevering: Katholiek sociaal denken? Waarom geen christelijk sociaal denken?

Thijs Caspers, werkzaam bij VKMO-Katholiek Netwerk, publiceerde onlangs Proeven van goed samenleven, een inleiding in het katholiek sociaal denken.