De zoon van God die aan het kruis hangt, is zelf een provocatie. Foto SXC: Robert Aichinger

Willem Maarten Dekker presenteert zijn boek niet als prekenbundel. Maar wie Provocatie. Over de zin van God en geloof opent, ziet na het voorwoord ‘Voorzang’ staan. Die opening suggereert dat het boek in feite bestaat uit twee series preken. Dekker lijkt van de oude stempel als hij zelfs als onderscheid tussen de series een Tussenzang inlast alsof dit boek een lange ouderwetse preek is. Daarmee is de toon gezet.

Hardop voorlezen

Die opzet van een preek heeft voor- en nadelen. Aan de ene kant levert het goed leesbare stukken op met veel witregels zonder tussenkoppen, bijna een uitnodiging tot hardop voorlezen.

Aan de andere kant kunnen de vele herhalingen die erin staan storen. In een preek die je aanhoort, kunnen die al irriteren maar op papier doen ze dat nog meer. Ook de preektoon is duidelijk aanwezig: ‘Maar nu treffen wij Elia aan in de woestijn’.

Klassiek gereformeerde preken zijn het, maar tegelijk ook weer niet. Klassiek gereformeerd vanwege het uitgangspunt: het christelijke geloof gaat om God en het offer van Jezus, het enige waardoor de mens God kan vinden.

Zweep

Maar geen dierbare verhalen over het innerlijk zielenleven, geen troostrijke vergezichten en semipsychologische hoogstandjes. Dekker haalt de zweep erover, hij snijdt tot op het bot en raakt daarmee plekken die de meeste preken niet weten te bereiken.

God is geen Joris Goedbloed en Jezus ook niet. God oordeelt, God kan kwaad worden. En dat botst met de lieve God die kerkgangers zo vaak voorgehouden wordt.

Tegelijkertijd is het pastorale nooit ver weg en ook bevindelijkheid schemert er hier en daar doorheen. Soms ligt het er wel erg dik bovenop en trapt hij in de valkuil waar meer predikanten gevoelig voor zijn. Dan wordt de tekst al te mooi en doet hij gekunsteld aan.

Levensgevoel

Dekker slaagt er goed in het huidige levensgevoel te verwoorden en aan de voorbeelden die hij geeft (nog zo’n typische eigenschap van een preek) valt af te lezen dat hij niet onder een kaasstolp leeft.

Zijn vergelijkingen zijn vaak origineel en herkenbaar. Jakob vergelijkt hij met een sporter die een medaille wint (de zegen van zijn vader), maar dan wel op doping.

Sadrach, Mesach en Abednego, die kunnen kiezen tussen knielen voor het beeld van Nebukadnezar of de oven in, laat hij zeggen: “Wij blijven liever allochtoon”. De aarden kruiken waar de schat in zit, zijn vervangen door plastic zakjes.

Deze vergelijkingen contrasteren soms vreemd met uitdrukkingen als ‘de worm-mens Jezus’ en ‘in toorn ontsteken’.

Schietschijf

Provocatie is de hoofdtitel van het boek. Dekker stelt dat het evangelie zelf provocatief is. ‘God is de grootste provocateur die ik ken.’ Namelijk omdat hij zijn Zoon naar de mensen stuurde. Jezus en de eerste christenen werden in reactie daarop zelfs godslasteraars genoemd.

Spotten met het christendom, ook een provocatie, hoort er dus eigenlijk helemaal bij, vindt Dekker. De omslag van het boek verwijst daarnaar: een afbeelding van Jezus, middenin de roos van een schietschijf. God lokt het spotten zelf uit.

Provoceren doet het boek zelf ook. Het is een boek voor de incrowd, voor christenen die naar de kerk gaan en ook zij worden uitgedaagd. Dekker breekt de staf over alle redenen die mensen voor de kerkgang kunnen hebben maar die volgens hem niet de ware reden zou moeten zijn. ‘Gezellig’, is het woord dat hij daarvoor in afkeurende zin gebruikt.

‘Kerken die geen vindplaatsen van God zijn, kun je beter afbreken.’ Liever dat dan dat het net lijkt alsof er nog wel een kerk is. Afbreken is eerlijker. Het oordeel, voor velen een theologisch achterhaald begrip, is bij Dekker weer helemaal terug. En het oordeel begint bij de kerk.

Begraven

In een aantal publicaties stelde Dekker dat de huidige generatie christenen de kerk moeten begraven. Christenen moeten het oordeel ondergaan, en het oordeel komt vandaag de dag vooral tot uiting in kerkverlating.

We moeten niet weer de zoveelste nieuwe methode of werkgroep in het leven roepen in een poging de kerk weer vol te laten lopen maar accepteren dat dit het tijdsgewricht is waarin God zijn oordeel voltrekt.

Die lijn houdt hij vast in dit boek en daarbij sluit alleen voor christenen schrijven naadloos aan.

Twijfel

Veel thema’s passeren de revue, zoals de afwezigheid van God, wat iets anders is dan het niet-bestaan van God. Europa, stelt Dekker, kan de afwezigheid van God alleen zo intens ervaren omdat zij die aanwezigheid op een bijzondere manier ervaren heeft.

Ruimte voor twijfel is er eigenlijk niet. Dekker staat toch een beetje boven zijn lezer, hij weet hoe het zit. En daar waar hij het niet weet, weet hij waarom niet. Ook dat past bij de preektoon.

Het boek is niet heel eenvoudig maar wel toegankelijk. Dat is knap. Hij maakt goed duidelijk dat geloven niet meedrijven op de stroom betekent maar tegen de stroom in roeien. Voor ouderen die zijn opgegroeid met volle kerken en een leven dat gestempeld werd door de kerkelijke gemeenschap waarvan ze deel uitmaakten, is dat misschien wennen.

Eyeopener

Voor jongeren die groot worden in een orthodoxe gemeente waar nog twee keer per zondag diensten zijn en catechisatie een normaal onderdeel van het leven, kan dit boek een eyeopener zijn.

Voor mensen die zich afvragen waarom de kerken krimpen en die dat aan den lijve ondervinden, werkt zijn boodschap relativerend: zo ongewoon is het niet.

Dekker is erin geslaagd een boek te schrijven waarin de tegendraadsheid van het evangelie het wint van de uit onze cultuur voortgekomen tradities en gebruiken waarin kerken zo vaak dreigen weg te zinken.

Het beeld van de brave kerk die haar best doet bij iedereen in de smaak te vallen, wordt door Dekker genadeloos onderuit gehaald. En dat werd misschien wel tijd ook.