Koorbanken in de Martinikerk in Bolsward. Foto: Regnerus Steensma

In Friesland vormen de koorbanken van de Bolswarder Martinikerk de grootste schat aan middeleeuws beeldhouwwerk. Ze werden vervaardigd rond 1490 en hebben houtsnijwerk met een grote variëteit aan voorstellingen. Het betreft Bijbelse verhalen, levens van heiligen, maar ook taferelen uit het dagelijks leven en ornamentaal werk.

Binnenval

In 1580 werd in Friesland bij de Reformatie in kerken vrijwel alles ‘opgeruimd’ wat herinnerde aan de katholieke eredienst. ‘Honderden altaarstukken en misschien wel duizenden beelden werden verbrand. Als door een wonder bleven in Bolsward vier koorbanken gespaard’, beschrijft Steensma in het boek.

Soldaten drongen in de nacht van 8 februari 1580 via de ramen de Martinikerk binnen. Ze richtten een grote ravage aan. Nadat op 31 maart van dat jaar Friesland bij besluit van de Provinciale Staten officieel tot het protestantisme was overgegaan, werden uit de kerken alle zaken verwijderd die herinnerden aan de katholieke eredienst.

‘Daartoe behoorden ook de afbeeldingen van Bijbelse verhalen en vooral van heiligen. Deze zijn op de koorbanken in ruime mate aanwezig, maar de banken werden niet vernietigd. Van verschillende gezichten werd de neus afgesneden, maar daar bleef het bij.’

De koorbanken werden gemaakt voor de Broerekerk en de Martinikerk. Het snijwerk van de bank uit de Broerekerk toont invloed uit Brabant, dat van de banken uit de Martinikerk invloed uit Noord-Duitsland. Vele fraaie foto’s in het boek - gemaakt door Steensma die  kerkfotograaf is - tonen naast de rijkdom van Bolsward ook de koorbanken elders in Nederland en vele in Duitsland.

Tentoonstelling

In heel Nederland staan nu nog slechts in acht kerken koorbanken met voorstellingen, waarvan in Bolsward alleen in het Noorden. De banken overleefden niet alleen de beeldenstorm, maar ontsnapten ook aan verkoop aan Duitsland in 1879.

De Duitse baron Rothschild was zo onder de indruk van de banken die hij in 1877 had gezien op de Historische Tentoonstelling in Leeuwarden dat hij ze wou kopen voor zijn kasteel. Er werd voor die tijd een vermogen (20.000 gulden) geboden.

De kerkvoogden waren akkoord, maar er kwam veel verzet in de landelijke en lokale pers, mede door de inzet van ds. Martinus van der Meulen. Op 2 juli 1879 stemden de hervomde lidmaten over de verkoop: 197 tegen, 48 voor. Daardoor werden ze voor Bolsward bewaard.

Europees belang

De Bolswarder koorbanken zijn van Europees belang, aldus Steensma. ‘Het belang is in de eerste plaats gelegen in de rijkdom aan voorstellingen, in totaal circa 130. Daarbij zijn vijftien voorstellingen van Bijbelse verhalen en zeven van heiligenlevens. Een groot aantal betreft figuren van heiligen, profeten, profane mensen, spreekwoorden en dieren.’

Verhalen die uitgesneden zijn, zijn bijvoorbeeld het offer van Abraham, het laatste oordeel, de verspieders, de verzoeking van Christus door de duivel, maar ook van de heiligen Sint Maarten, Sint Barbara en Sint Catharina. ‘Gezamenlijk vormen de voorstellingen een boeiende spiegel van het geestesleven in de late middeleeuwen’, zo stelt Steensma vast.

Kunstwerk

In de tweede plaats is er de waarde als kunstwerk. Er is sprake van een opmerkelijke diversiteit. Van hoge kwaliteit is de voorstelling van de geharnaste Sint-Joris, terwijl andere minder kwaliteit hebben, zoals het paard van Sint Maarten.

De bank uit de Broerekerk werd waarschijnlijk vervaardigd door een beeldsnijder uit Antwerpen. ‘De opbouw van de wangen in de Martinikerk maakt het waarschijnlijk dat deze gemaakt zijn door beeldsnijders die bekend waren met koorbanken in Nedersaksen en het zuidelijke Oostzeegebied.

Dit betekent dat de voorkeur van de kloosterlingen uitging naar Zuid-Nederland en die van de wereldlijke beheerders van de Martini naar Noord-Duitsland.’ De banken vormen zodoende een weerspiegeling van twee cultuurstromen: een uit het zuiden van de monastieke relaties en een uit het noorden via handelsrelaties.

Koorgebed

Vanaf de vroege middeleeuwen werden de getijden gebeden in de kloosterkerken en kerken waaraan een kapittel verbonden was. Ten behoeve van het koorgebed kwam een speciaal banktype tot ontwikkeling: de koorbank. Deze bestaat uit een rij zitplaatsen die gescheiden worden door tussenstukken die vaak de vorm hebben van zuiltjes met een handknop, zo beschrijft Steensma.

Aan de bovenzijde lopen zij uit op armleggers, accoudoirs genaamd, waarop de geestelijken als zij stonden tijdens de lange gebeden met de armen konden rusten. Onder in de rug werden zij gesteund door de klampen op de onderkant van de zitbankjes die omhooggeklapt konden worden, de zogenaamde misericorden.

Door dit systeem was het mogelijk op dezelfde plaats te staan, te zitten en te knielen, legt de auteur uit. Aan de voorzijde van de plaatsen bevindt zich een knielbank met daarboven een plank voor de koorboeken. De rij wordt aan beide zijden afgesloten door een eindwang.

‘De banken in de Broerekerk werden gebruikt door de Franciscaner broeders en die in de Martinikerk door de gewone priesters die zich in een zevengetijdencollege hadden georganiseerd. Daarnaast was het gebruikelijk dat leken plaatsnamen in de banken. Dat gold dan mensen uit de voorname burgerij van de stad en van de lage adel, terwijl ook personen met lage wijding hier mochten zitten.’

Brokstukkenbank

De huidige opstelling in het koor van de Martinikerk is het resultaat van de herschikking tijdens de kerkrestauratie tussen 1955 en 1958. Tegen de zuidmuur staat nu een lange bank die grotendeels is samengesteld uit de beide banken van de Martinikerk die tussen 1856 en 1958 op de koorgrens stonden met de rug naar de vroedschapsbank.

Tegen de noordmuur van het koor staan nu twee banken. De eerste vanuit het schip is de zogenaamde Brokstukkenbank die in 1889 werd samengesteld uit toen in het koor aanwezige losse delen. De oostelijke bank tegen de noordmuur is afkomstig uit de Broerekerk en aan deze bank is in de loop der tijd weinig veranderd.

Het boek is niet alleen van belang vanwege de prachtige beschrijving van alles wat met koorbanken te maken heeft. Ook de geschiedenis van de Martinikerk en de Broerekerk is uitvoerig beschreven. Plus de geschiedenis van de koorbanken die elders in Nederland staan.

Het blijkt dat uiteindelijk maar slechts 5 procent bewaard is gebleven van wat er ooit in ons land aan koorbanken stond in 452 kloosterkerken. 72 kapittelkerken en zestig kerken met een getijdencollege. ‘Dat brengt het totale aantal kerken met koorbanken op 584. Bewaard bleven de banken in dertig kerken ofwel 5 procent.’

Aanzet

Het is de eerste monografie over de Bolswarder koorbanken, maar nog niet alle problemen zijn opgelost in de uitvoerige studie, aldus de auteur. Steensma hoopt dat het boek een aanzet is tot verdere bestudering die kan kan leiden tot verdieping van de kennis van het culturele en kerkelijke leven in Friesland aan het einde van de middeleeuwen.

De koorbanken in de Martinikerk te Bolsward en hun Europese context. Regnerus Steensma (tekst en foto’s). Uitgeverij Bornmeer, 27,50 euro. Het boek is te bestellen via www.fd-extra.nl en de advertentie in de krant.