Ds. Taco Koster gaat voor in een school in Nieuw-Vennep een pioniersplek. Met dergelijke plekken probeert de PKN haar betekenis te (her)ontdekken. Foto: PKN/Sjouke Dijkstra.

Het vertrek sluit een belangrijke periode af van de geschiedenis van de Protestantse Kerk, in het bijzonder van de gereformeerde poot van die kerk.

Het vertrek is geen teken van weelde; de Protestantse Kerk bevindt zich getalsmatig in een crisis. En inhoudelijk is er ook een en ander aan de hand: weten we nog (precies) wat we geloven, of: welke betekenis heeft het geloof in het concrete dagelijks leven?

Het geloof en de theologie zoals die in Kampen werden gedoceerd hebben voor veel mensen aan belang ingeboet of hebben zelfs geen enkele betekenis meer.

Pioniersplekken

De PKN doet veel pogingen om haar betekenis te (her)ontdekken, zowel plaatselijk als landelijk. Van dat laatste is het plan van de ‘pioniersplekken’ een goed voorbeeld. De landelijke kerk wil honderd plaatsen in ons land waar nieuwe vormen van kerk zijn worden beexperimenteerd.

Er gebeurt al van alles op het gebied van kerkvernieuwing, onder meer door het laten ontstaan van nieuwe gemeenschappen - zonder kerkmuren - of het oprichten van nieuwe gemeenten.

De uitwerking is heel verschillend: van het open stellen van een huis in een buurt; een bewustwordingscampagne voor het omgaan met de natuur tot en met het vormen van kringen voor persoonlijke geloofsgroei of levensstijl (Moderne Devotie); diakonaal werk in de buurt of voor kwetsbare groepen in de samenleving, een grand café dat altijd open is.

Erosie

Voor een belangrijk deel vinden deze initiatieven plaats los van de gevestigde (PKN-)kerk. En dus ook van het traditionele vestigingsbeleid van wijken, gemeenten, classes, provinciale verbanden en een landelijke kerk.

Die ontwikkeling duidt er op hoe geloof steeds meer een facet is van het leven van individuele mensen die elkaar ontmoeten en elkaar vinden op bepaalde activiteiten. De traditionele kerk lijdt aan ernstige vormen van erosie maar tussen de restanten van het kerkelijk leven groeien kleine initiatieven van individuele mensen die samen kleine groepen vormen.

De plaats van de theologie in dit alles is een wezenlijk andere dan in de bloeitijd van ‘Kampen’. De nieuwe vormen worden niet meer bepaald door theologie en geloofstraditie, maar door het doen - in het eigen leven of voor anderen.

De individuele levenspraktijk is belangrijker geworden dan het zich invoegen in een kerkelijke traditie. Vanuit dit perspectief zijn de theologische barrières tussen kerken niet te begrijpen; ze spelen dan ook geen rol in de nieuwe initiatieven.

Vroomheidsideaal

De potentie van de nieuwe bewegingen ligt in het aanspreken op persoonlijke keuzes voor de inrichting van het leven - van een nieuw individueel vroomheidsideaal tot en met het zich inzetten voor mensen in de marge van het bestaan.

Voor de gevestigde kerken is het lastig voor zichzelf een rol te vinden in deze ontwikkelingen. De kerken hebben overigens veel te bieden aan de nieuwe bewegingen, bijvoorbeeld het voorkomen van eenzijdigheden en ‘sektarisme’ in allerlei opzicht, maar ook structuren die bescherming bieden tegen willekeur.
Hier ligt een ongedachte, nieuwe dienstbaarheid van traditionele kerken. Er zijn erfenissen die minder waard zijn.