Interieur van de St. Vituskerk in Hilversum. Dekker overschat de impact die een voortdurende prediking van Gods heil heeft in een samenleving die letterlijk en figuur van God los is, meent Wim Berkelaar. Foto: ANP

De theoloog Wim Dekker mag terugkijken op een productief 2011. Hij publiceerde begin vorig jaar zijn boek Marginaal en missionair. Kleine theologie voor een krimpende kerk, dat in korte tijd verscheidene herdrukken beleefde en door veel (vooral orthodoxe) protestanten gretig werd gelezen.
Het boek bedoelde zowel een bemoediging als een maning te zijn voor zijn geloofsgenoten.

Overtuiging

Een bemoediging, omdat Dekker de stellige overtuiging is toegedaan dat de orthodoxe christelijke boodschap dat alleen God in Zijn drievuldigheid (Vader, Zoon en Heilige Geest) heil brengt nog altijd actueel is en krachtig moet worden uitgedragen. En tegelijk een maning, omdat veel gelovigen - ook trouwe kerkgangers in Dekkers Protestantse Kerk in Nederland - dat wel geloven. Of liever gezegd: dat juist niet meer zo geloven.

Ik recenseerde het boek op vorig jaar voor de website www.protestant.nl en oordeelde tweeslachtig. Enerzijds met veel waardering, aangezien Dekker serieus nadenkt over het enige wezenlijke dat de christenheid momenteel beroert, de secularisatie.

Zijn antwoorden en oplossingen vond ik echter minder overtuigend. Dekker overschat de impact die een voortdurende prediking van Gods heil heeft in een samenleving die letterlijk en figuur van God los is. En hij ging niet wezenlijk in op de redenen die mensen van kerk en geloof (kunnen) doen afkeren.

Proefschrift

Bij het uitkomen van Marginaal en missionair maakte Dekker duidelijk dat hij op zijn thema nog eens zou terugkeren en wel in een academisch proefschrift. Hij hield woord en verdedigde december vorig jaar een proefschrift onder de titel Afwezigheid van God. Een onderzoek naar antwoorden bij W. Pannenberg, K.H. Miskotte en A. Houtepen.

Opnieuw is waardering op zijn plaats voor de inzet van Dekker, die nu niet alleen in de kerk maar ook binnen de theologische academie het urgente thema van de secularisatie agendeert. Niettemin troffen mij in Afwezigheid van God nog meer dan in Marginaal en missionair de beperkingen van de theoloog Dekker.

Dat Dekker de theologen Pannenberg, Miskotte en Houtepen en hun antwoorden op de secularisatie goed weergeeft, wil ik op zijn gezag graag aannemen, al werden er door de oppositie bij de verdediging van zijn proefschrift nogal wat kritische noten gekraakt door de Pannenberg-kenner prof. dr. Martien Brinkman.

Lauw

De ambitie van Dekker reikt, vergis ik mij niet, evenwel verder: hij wil zelf ook de ‘lauwe’ geloofsgenoten bereiken en liefst ook atheïsten. Ik ben een profeet die brood eet, maar ik voorspel dat hem dat met Afwezigheid van God niet zal lukken. Waarom niet? Omdat Dekker het atheïsme niet kent. Hij leest atheïsten hooguit uit tweede hand en lijkt van de bezwaren tegen God en godsdienst ook anderszins weinig te begrijpen.

Dat in een proefschrift dat als titel Afwezigheid van God draagt argumenten van vrijdenkers niet gewogen worden, mag een ernstige omissie genoemd worden. Ik weet wel dat zijn proefschrift drie theologen tegen het licht houdt en geen atheïsten. En toch had Dekker, al was het maar voor even, zijn binnenkerkelijke harnas uit moeten trekken en de argumenten van atheïsten – van Ludwig Feuerbach tot Christopher Hitchens – moeten wegen.

Ongenoemd

Die vrijdenkers blijven ongenoemd (Hitchens) of komen hooguit in het voorbijgaan voor, zoals Feuerbach die alleen door de ogen van de besproken theologen wordt bekeken maar zelf niet wordt gelezen. Dat geldt ook voor Jean-Paul Sartre en Albert Camus, de invloedrijke existentialistische denkers van na de Tweede Wereldoorlog. Camus wordt slechts weergegeven via een uit 1969 stammend proefschrift van de theoloog Hans Achterhuis.

Sartre, veelal beschouwd als de meest spraakmakende atheïst van de twintigste eeuw, komt eveneens nauwelijks voor. Dekker demonstreert zijn onbekendheid met diens werk door slechts één titel van Sartre in zijn literatuurlijst op te nemen – en dat nog foutief ook. La Nausée is geen ‘toneelstuk uit 1938’, zoals Dekker parmantig vermeldt maar Sartres debuutroman die ook in de Nederlandse literatuur zoveel invloed deed gelden.

Dekker toont zich in dit proefschrift een dominee die vrijwel niet buiten zijn kerkelijk erf treedt. Hij bekritiseert voortdurend het ‘immanente’ denken, dat wil zeggen: het denken dat zich beperkt tot de zichtbare wereld. Maar Dekker heeft zelf een immanent boek geschreven, dat wil zeggen: een boek dat alleen voor kerkmensen interessant is, aangezien het zich niet wezenlijk verstaat met de bezwaren tegen God en godsdienst.

Kuitert

De enige andersdenkende die in Afwezigheid van God echt besproken wordt is H.M. Kuitert. Met alle waardering voor Kuitert: deze gereformeerde jongen uit Drachten deed er een heel leven over om uit te komen bij een conclusie die Ludwig Feuerbach al rond 1840 trok: niet God schept de mens naar zijn beeld, maar omgekeerd: de mens schept God naar zijn beeld.

Dit tamelijk klinische atheïsme is echter maar een deel van een breder spectrum van bezwaren tegen de godsdienst. Ook atheïsten zijn soms gedreven theologen, zij het met gedachten die gelovige godgeleerden liever niet wegen. Als God de mens schiep naar zijn beeld, waarom dan de boom van Goed en kwaad in de Hof van Eden geplaatst om de mens te beproeven? Omdat God alleen van vrije mensen houdt, luidt dan het antwoord.

Oppervlakte

Maar waarom dat eten van die boom dan beschouwd als het begin van de zondeval? God zendt immers Jezus om de zonden van de mens op zich te nemen. Als die mens Jezus echter niet aanvaardt als zijn verlosser, dan wacht hem de hel. Zo lijkt Gods liefde voor de vrije mens voorwaardelijk en bepaald niet zo onbegrensd als apologetische godgeleerden willen doen geloven.

Als God almachtig is en alles bestiert, komt dan ook niet het kwaad van God? Is dat kwaad of onheil (tsunami’s, droogte, aardbevingen, overstromingen) uitsluitend een beproeving van de zondige mens, zoals de orthodoxe theologie leert? Of moet je met de negentiende-eeuwse anarchisten integendeel concluderen: ‘God is het kwaad’?

Dit zijn vragen die atheïsten stellen en waar de door Dekker zo hooggeschatte theologen Pannenberg en Houtepen wezenlijk aan voorbijgaan. Al hun eruditie en eerlijke inzet ten spijt, blijven zij aan de oppervlakte en stellen zij hier voorspelbare apologetiek tegenover.

Doorleven

Miskotte is de uitzondering. Hij behoort dan ook tot een andere generatie – een generatie, die de secularisatie niet slechts uit boekjes kende maar zelf min of meer doorleefde; Pannenberg groeide weliswaar in een ongelovig gezin op maar bekeerde zich al jong en lijkt het atheïsme niet wezenlijk doorleefd te hebben. Miskottes leermeester Karl Barth confronteerde zich in zijn Kirchliche Dogmatik nog met Heidegger en Sartre.

En wat te denken van die andere Nederlandse Barthiaan, G.C. van Niftrik (1904-1972)? Deze hervormde hoogleraar theologie aan de Universiteit van Amsterdam kende het werk van zijn generatiegenoot Sartre als zijn broekzak en wijdde er zelfs een heel boek aan onder de titel De boodschap van Sartre.

De nieuwe orthodoxen, waartoe Dekker behoort, nemen daarentegen de moeite niet meer de atheïsten zelf te lezen. Waarom niet? Omdat zij de bezwaren tegen God en godsdienst als wezenlijk achterhaald beschouwen?

Karavaan der secularisatie

Er lijkt een zelfgenoegzame tendens onder de huidige lichting theologen waar te nemen. Zij halen hun neus op voor het ‘achterhaalde vrijdenken’ en beperken zich tot studie, uitleg en verkondiging van het evangelie zonder te beseffen dat de karavaan der secularisatie alsmaar verder trekt.

Met nadruk dient gesteld dat Wim Dekker niet tot deze zelfgenoegzamen behoort. Integendeel, hij wil zich verstaan met de secularisatie. Maar nu zelfs hij, de meest ontvankelijke en beste onder deze nieuwe orthodoxen, atheïsten ongelezen laat, valt veilig te voorspellen dat zijn boek populair zal zijn bij kerkelijke gesprekskringen maar aan atheïsten voorbij zal gaan.

Wim Berkelaar is als historicus verbonden aan het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme aan de Vrije Universiteit.
Dit artikel verscheen ook op www.protestant.nl. Hier is ook de recensie te lezen van Wim Berkelaar van het boek Marginaal en missionair.

Binnenkort reageert Wim Dekker op verzoek van de redactie op dit artikel.