Fragment van de "Heliand" uit de Staatsbibliothek zu Berlin. Foto Wikipedia

Het moet fantastisch klinken, de middeleeuwse Heliand voorgelezen in het hedendaags Gronings, het Twents of het Achterhoeks. Vorige week kwamen vijf versies van de tekst uit, vier vertalingen in hedendaagse Saksische streektalen en een wetenschappelijke uitgave. Vertaler Harry Morshuis werkte aan de Twentse versie en vertelt over een bijzonder project.

Wat is de Heliand eigenlijk?

“In de eerste eeuwen van het christendom zijn natuurlijk de evangeliën ontstaan, maar is er ook al snel één verhaal van gemaakt, een zogeheten evangeliënharmonie. Op dat werk uit de 3e eeuw, van een zekere Tatianus is de Heliand gebaseerd.”

“De Heliand is het leven van Jezus in het Oudsaksisch, in dichtvorm, sterk aangepast aan de cultuur van die streek. We denken dat het verhaal rond 830 bij het klooster Werden, net over de grens, ontstaan is.”

De presentatie van deze nieuwe vertaling is vlak voor Pinksteren. Toeval?

“Als we als vertalers bij elkaar kwamen, spraken we ieder de taal van onze eigen streek en kondenwe elkaar toch prima verstaan. Maar verder is de timing rond Pinksteren toeval. We wilden aanvankelijk graag een vertaling in alle Saksische streektalen, maar dat is nog niet gelukt. Ik spreek graag van streektaal in plaats van dialect, omdat het volledige talen zijn met veel eigen uitdrukkingsmogelijkheden.”

“Momenteel is iemand bezig met het Sallands, maar het project werd te omvangrijk om alles tegelijk te kunnen presenteren. De eerste vier, het Gronings, het Twents, het Achterhoeks en het Munsterlands (net over de grens bij Enschede) zijn nu klaar.”

Waarom is de Heliand zo bijzonder?

“Wat opvalt aan het werk is dat het evangelie zo sterk is aangepast aan de cultuur, de gebruiken in deze streken. Jezus en ook de apostelen zijn in de Heliand bijvoorbeeld van heel hoge komaf.”

“Als hij in de kribbe wordt gelegd krijgt de Heer eerst een gouden ketting om. De herders zijn in de Heliand paardenknechten geworden, want anders was het blijkbaar niet verheven genoeg. Verder wordt er gesproken over burchten, Jeruzalemburg, Nazarethburg, enzovoort.”

Wat vindt u van de kritiek dat de Heliand teveel een heldenverhaal zou zijn om als evangelieverhaal te kunnen dienen?

“Die kritiek heeft jarenlang gegolden, ook omdat in Duitsland de Heliand werd ingekapseld in een Germaanse heldenideologie. Toch geeft tekst daar niet zoveel aanleiding voor. De Bergrede neemt bijvoorbeeld in de Heliand een centrale plaats in.”

“Bovendien wordt Jezus dan wel consequent aangeduid als ‘de beste van alle koningen’ en ‘de beste van alle mensen’, maar hij laat zich nergens op heldendom voorstaan. We denken dat de monnik die het verhaal geschreven heeft het evangelie herkenbaar probeerde te maken en tegelijkertijd de kern ervan wilde doorgeven: doe wel en zie niet om.”

Is het puur een cultureel project of kun je deze nieuwe uitgave ook lezen met godsdienstig oogmerk?

“Hier in Twente zijn er in de loop van het jaar verschillende kerkdiensten in de streektaal. Je kunt je voorstellen dat daarbij ook een fragment uit de Heliand voorgelezen wordt. Maar verder zie ik niet gebeuren dat mensen het voor zichzelf als een bijbel gaan gebruiken. De manier van omgaan met het evangelie in deze tekst is wel boeiend.”

“De discussie onder christenen is nu: hoe vertaal je het evangelie naar de context van de eenentwintigste eeuw. Het is interessant om te zien hoe men daar in de 9e eeuw mee omging. De bijbel is niet onveranderlijk, dat vond men blijkbaar toen al. Hoe je dat verder invult, daarover kun je natuurlijk discussiëren.”

Wie leest er nu nog de Heliand?

“We mikken met name op mensen die geïnteresseerd zijn in hun eigen streek en de taal van hun streek. Van het Twents is uitgezocht dat ongeveer de helft van de inwoners het nog dagelijks spreekt.”

“Bijzonder is ook dat je met deze uitgave verschillende hedendaagse streektalen met elkaar kunt vergelijken. De wetenschappelijke editie biedt bovendien de oorspronkelijke tekst met een woordenlijst zodat je zelf aan het vertalen kunt slaan. Het Oudsaksisch lijkt vreemd, maar als je hardop leest komen bekende klanken terug en is er nog best wat van te maken.”

Waarom moeten we deze uitgave kopen?

“Deze boeken zijn de moeite waard voor mensen met interesse in taal, religie en geschiedenis. Deze Heliand is ook boeiend omdat het een heel goed bewaarde tekst is. Als je hem leest vraag je je af hoe die heeft gefunctioneerd. Werd zo’n verhaal in de kerk voorgelezen? Kwam er een missionaris langs? Wij weten heel weinig over de geloofspraktijk van de negende eeuw, maar een klein tipje van de sluier kun je oplichten door dit boek te lezen.”