En de foto’s, ja, die kwamen nog. Foto ANP

Verhalen zijn de eigen persoonlijke weergave van de beleefde werkelijkheid. Sommige verhalen zijn tragisch en verdrietig, andere kleurrijk of bizar. Vaak zijn ze niet een exacte weergave van de historische feiten, maar een beetje mooier of erger, al naar gelang de behoefte van de verteller.

Zo kennen wij zelf ook wel ons eigen visserslatijn: vakanties en jeugdherinneringen worden een beetje geromantiseerd, avonturen een beetje spannender gemaakt.

Doel

Soms dienen verhalen een bepaald doel: om gaten in de herinnering op te vullen of om beschamende feiten te verhullen. Of om je zelf in een beter daglicht te stellen. Meestal weten wij wel dat je zulke verhalen met een korreltje zout moet nemen, maar soms trappen we er in, geloven we de verteller op zijn woord en voelen we ons bedrogen als de waarheid heel anders blijkt te zijn dan de verteller ons wilde doen geloven.

In de politiek is dat levensgevaarlijk. Een politicus die de waarheid een beetje mooier maakt, of niet het hele feitelijke verhaal vertelt, wordt onmiddellijk als onbetrouwbaar of leugenachtig weg gezet. Dat kost stemmen. Terwijl een mooi opgepoetst verhaal, dat één kant van de medaille belicht met een paar krachtige one liners juist extra stemmen oplevert. Dat wist de slang in het Paradijs al. En de verteller treft dan een hard oordeel: Het is een leugenaar en een bedrieger.

In de psychiatrie worden veel verhalen verteld die niet helemaal kloppen met de feitelijke werkelijkheid. Dat kan komen doordat die werkelijkheid anders wordt beleefd. Dan is er sprake van een waan of delier. Het kan ook zijn dat de verteller lijdt aan een vorm van pseudologia fantastica, een onstuitbare neiging om verhalen te vertellen die niet berusten op feiten. Meestal heeft dat te maken met de behoefte om het aangetaste zelfbeeld te herstellen.

Veroordeeld

Het treurige daarvan is dat, bij ontdekking van de waarheid, deze mensen vaak net zo hard veroordeeld worden als onze bovengenoemde politici, terwijl het hier gaat om een ziekelijke neiging. En misschien herinnert u zich nog de felle reacties op het verhaal van politica mevrouw Singh Varma in 2001, die uiteindelijk geen kanker bleek te hebben zoals ze had voorgewend.

Die heftige veroordelingen hangen samen met onze schaamte dat we ons hebben laten beetnemen, dat we er met open ogen er in trapten, dat ons vertrouwen misbruikt werd. Terwijl dat niet de bedoeling was van deze vertellers; zij proberen alleen uit alle macht het beeld van zichzelf en de wereld staande te houden, met alle middelen, en helaas meestal met rampzalige gevolgen. Niemand gelooft hen meer.

Impulsief gedrag

Het gebeurde mij onlangs: Bert, 46 jaar, getrouwd en twee jonge kinderen, is na een hersenoperatie bij ons opgenomen. Hij heeft last van impulsief gedrag dat hem in allerlei moeilijkheden brengt en heeft moeite om de consequenties van zijn handelen te overzien. Al maanden was hij bezig met de voorbereidingen van een reis van veertien dagen met zijn kinderen naar Aruba. Die viel precies in mijn vakantie.

Toen we elkaar weer zagen, allebei een beetje bruiner, vertelde hij uitgelaten en tot in de kleinste details hoe het was geweest. In één woord: Fantastisch! De vliegreis ging gesmeerd, de kinderen waren eerst wel een beetje bang, het was hun eerste keer. Op het eiland hadden ze genoten, ze speelden de hele dag in zee. Hij lag in een hangmat wat te lezen en hield een oogje in het zeil: Ze mochten niet voorbij de gekleurde boeien komen. Het hotel was eenvoudig maar netjes en van alle gemakken voorzien. En de foto’s, ja, die kwamen nog.

Toen ik na afloop even de dienstdoende verpleegkundige sprak, glimlachte die alleen maar. Mijnheer Bert was helemaal niet weg geweest 
Maar het was wel een fantastisch verhaal.