Het bijzondere is dat hij zijn gedachten nooit op papier heeft gezet. Wat we van hem weten, weten we door de teksten van anderen.

Socrates noemde zichzelf niet wijs, maar een kritische vragensteller. Dat werd hem noodlottig. Hij werd door het stadsbestuur veroordeeld omdat hij de jongeren van hun geloof in de Griekse goden zou afbrengen en de autoriteiten te vaak ter discussie stelde. Hij werd een gevaarlijke onruststoker genoemd.
Socrates heeft ons niet alleen allerlei wijsheiden gebracht, maar vooral het goed luisteren en het stellen van vragen kunnen we van hem leren.

Socratische gespreksvoering

Een tijdje geleden volgde ik een korte training in socratische gespreksvoering en probeer dat nu toe te passen. Het is een oefening in luisteren, vragen stellen en opnieuw goed luisteren. Tijdens een gastcollege op de lerarenopleiding pabo vertelt een student dat hij vroeger veel problemen had met leren. Hij heeft door hard werken in zes jaar de havo gehaald en wilde leraar worden.

Zijn stelling is dat als je zelf veel problemen hebt gehad in je jeugd, je andere jongeren goed kunt begrijpen. Klinkt aannemelijk, maar is het ook zo? Een mooi moment om Socrates in de klas te halen. Ik begin dus op een socratische wijze vragen te stellen, met als doel hem beter te begrijpen.

Socrates: ,,Je vertelt dat je veel problemen hebt gehad en je daardoor in het onderwijs andere jongeren goed kunt begrijpen?” Student: ,,Ja, als je zelf iets hebt meegemaakt kun je anderen veel beter aanvoelen.”

Socrates: ,,Nu zeg je dat je iets hebt meegemaakt. Is dat hetzelfde als problemen hebben gehad?” Student: ,,Eh... Ja, ongeveer wel. Ik had niet alleen problemen, maar heb zelf ook domme keuzes gemaakt.”

Socrates: ,,Dus je hebt problemen gehad, iets meegemaakt én domme keuzes gemaakt?” Student: ,,Misschien wel ja, maar dat is toch een probleem.”

Socrates: ,,Misschien?”, dus je weet het niet zeker?” Student: ,,Eh... Nee. Eh... Ja. Verkeerde keuzes leiden toch tot problemen?”

Onruststoker

Tijdens de les zie ik een studente rood aanlopen en onrustig worden. Ze loopt in de pauze direct naar de student toe en spreekt hem vingerwijzend toe. Ze spreekt zo vol emotie en luid dat de hele groep het kan horen. ,,Volgens mij moet je helemaal geen keuzes meer maken. Een week geleden zei je nog allerlei lieve dingen tegen me en deze week zie je me niet meer staan. Jij hébt geen problemen, jij bént een probleem!”

De hele groep is muisstil. De studente snikt een traan weg. De pabostudent blijft moedig staan en kijkt haar recht aan. ,,Ik ben nu eenmaal een eeuwige twijfelaar, net als Socrates heb ik net geleerd. Misschien moet ik wel filosoof worden.” Waarop de studente bits antwoordt: ,,Dat kost je nog een keer je kop, net zoals die Socrates!”

Na de pauze hebben we maar een ander onderwerp behandeld. Socrates is en blijft een onruststoker met zijn gevraag. Aan het eind van het college geeft de student me een hand. ,,Zie je wel, ik heb altijd problemen, met of zonder Socrates.”

In tegenstelling tot de adviezen van Socrates om vragen te blijven stellen zwijg ik. Soms is dat wijzer dan vragen stellen.